Η ανακοίνωση της Αστυνομίας για τις απαράδεκτες συνθήκες στα αστυνομικά κρατητήρια δεν αποτελεί πειστική απάντηση. Αποτελεί προσπάθεια μετάθεσης ευθυνών. Αντί να απαντήσει στα συγκεκριμένα και εξαιρετικά σοβαρά ευρήματα —υπερπληθυσμός, στρώματα στα πατώματα, άθλιες συνθήκες υγιεινής, ανεπαρκής φωτισμός και κράτηση 15χρονου μαζί με ενηλίκους— επιχειρεί να εμφανιστεί σχεδόν ως ανήμπορος παρατηρητής μιας κατάστασης που προκαλούν οι συλλήψεις και τα δικαστικά διατάγματα.
Αυτό το αφήγημα είναι νομικά και θεσμικά απαράδεκτο.
Τα δικαστήρια αποφασίζουν αν ένα πρόσωπο θα τεθεί υπό κράτηση. Δεν αποφασίζουν να κοιμηθεί σε στρώμα στο πάτωμα, να χρησιμοποιεί βουλωμένες τουαλέτες, να αναπνέει σε ανεπαρκώς αεριζόμενο χώρο ή, αν είναι ανήλικο, να στοιβαχθεί μαζί με ενήλικες. Αυτές είναι συνθήκες για τις οποίες ευθύνονται εκείνοι που διοικούν τα κρατητήρια, κατανέμουν τους κρατουμένους και αποφασίζουν σε ποιον χώρο θα τοποθετηθεί κάθε πρόσωπο.
Η επίκληση της αυξημένης αστυνόμευσης, των συλλήψεων και των δικαστικών αποφάσεων δεν απαλλάσσει κανέναν. Αντίθετα, η ίδια η ανακοίνωση αποτελεί δημόσια παραδοχή ότι η Αστυνομία γνωρίζει την υπερπληρότητα. Επομένως, δεν μπορεί αύριο κάποιος αρμόδιος να ισχυριστεί ότι δεν γνώριζε. Όταν το πρόβλημα είναι καταγεγραμμένο και δημόσια αναγνωρισμένο, κάθε απόφαση εισαγωγής επιπλέον κρατουμένου σε ήδη ακατάλληλο χώρο είναι συνειδητή υπηρεσιακή πράξη που απαιτεί εξηγήσεις.
Και εδώ ακριβώς εμφανίζεται η προσωπική ευθύνη.
Εάν συγκεκριμένο πρόσωπο γνώριζε ότι ο χώρος ήταν υπερπλήρης και ακατάλληλος, είχε εξουσία να διευθετήσει μεταφορά σε άλλο κρατητήριο και, παρά ταύτα, αποφάσισε να δεχθεί εκεί ακόμη έναν κρατούμενο, δεν μπορεί να κρύβεται πίσω από την απρόσωπη λέξη «Αστυνομία». Ούτε μπορεί να επικαλείται γενικά «επιχειρησιακές ανάγκες». Οφείλει να εξηγήσει ποια εναλλακτική εξέτασε, ποια μέτρα έλαβε, γιατί δεν έγινε μεταφορά και με ποια νομική λογική θεώρησε αποδεκτή την έκθεση ενός ανθρώπου στις συγκεκριμένες συνθήκες.
Ο Ν. 163(I)/2005 δεν είναι διακοσμητικό κείμενο. Το άρθρο 19 κατοχυρώνει το δικαίωμα κάθε κρατουμένου σε αξιοπρεπή μεταχείριση και διαβίωση, στοιχειώδεις ανέσεις, υγιεινή, επαρκή φωτισμό, εξαερισμό και κατάλληλο εξοπλισμό ξεκούρασης. Επιβάλλει, επίσης, στον υπεύθυνο του κρατητηρίου προσωπική υποχρέωση μέριμνας για την υγιεινή, την ασφάλεια και τη σωματική ακεραιότητα των κρατουμένων.
Το άρθρο 20 είναι ακόμη σαφέστερο: οι κρατούμενοι κάτω των δεκαοκτώ ετών πρέπει να διαβιούν σε ξεχωριστά κελιά από τους υπόλοιπους κρατουμένους. Δεν προβλέπει εξαίρεση λόγω υπερπληθυσμού, έλλειψης προσωπικού ή αυξημένων συλλήψεων. Η κράτηση 15χρονου μαζί με ενηλίκους δεν μπορεί να ξεπλυθεί επικοινωνιακά με αναφορές στην εγκληματικότητα.
Το άρθρο 34 προβλέπει πειθαρχική ευθύνη όταν ο υπεύθυνος κρατητηρίου ή μέλος της Αστυνομίας παραλείπει τις νόμιμες υποχρεώσεις του. Κυρίως, όμως, το άρθρο 35 προβλέπει ότι, όταν η παραβίαση συνιστά σκληρή, απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση, μπορεί να προκύψει ποινική ευθύνη του υπεύθυνου κρατητηρίου ή άλλου εμπλεκόμενου μέλους. Συνεπώς, η ευθύνη δεν είναι μόνο αφηρημένη, πολιτική ή «συστημική». Υπό τις προϋποθέσεις του νόμου, μπορεί να είναι προσωπική, πειθαρχική και ποινική.
Φαίνεται, λοιπόν, ότι κάποιοι έχουν επιλεκτική μνήμη. Θυμούνται τις εξουσίες σύλληψης, αλλά ξεχνούν τις υποχρεώσεις που γεννιούνται αμέσως μετά τη σύλληψη. Θυμούνται τα δικαστικά διατάγματα, αλλά αγνοούν ότι κανένα δικαστήριο δεν διέταξε εξευτελιστικές συνθήκες. Θυμούνται την επιχειρησιακή πίεση, αλλά ξεχνούν ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν αναστέλλεται όταν γεμίσουν τα κελιά.
Ίσως θεωρούν ότι μια γενικόλογη ανακοίνωση αρκεί για να δημιουργήσει απόσταση από την ευθύνη. Δεν αρκεί. Τα μητρώα κρατουμένων, οι καταστάσεις πληρότητας, οι υπηρεσιακές οδηγίες, οι αποφάσεις τοποθέτησης, οι επικοινωνίες και οι δυνατότητες μεταφοράς μπορούν να δείξουν ποιος γνώριζε, ποιος αποφάσισε και ποιος μπορούσε να αποτρέψει την κατάσταση.
Και καλό είναι να γίνει αντιληπτό κάτι ακόμη: υπάρχουν δικηγόροι που είναι περισσότερο διαβασμένοι απ’ όσο ίσως υπολογίζουν ορισμένοι. Γνωρίζουν τη νομοθεσία, αντιλαμβάνονται τη διαφορά μεταξύ θεσμικής και προσωπικής ευθύνης και είναι έτοιμοι να ζητήσουν απαντήσεις με στοιχεία, ονόματα και αποφάσεις. Η επίρριψη ευθυνών στους άλλους δεν αποτελεί υπεράσπιση. Η άγνοια του νόμου επίσης δεν αποτελεί υπεράσπιση. Και όταν υπάρχει προηγούμενη γνώση και διαθέσιμη εναλλακτική, η δικαιολογία του «αναπόφευκτου υπερπληθυσμού» γίνεται ακόμη πιο αδύναμη.
*Αλέξανδρος Κληρίδης, Δικηγόρος και Πρόεδρος του Συνδέσμου Φυλακισμένων
