Η κατάσταση στις Κεντρικές Φυλακές παραμένει ουσιαστικά η ίδια εδώ και χρόνια. Αλλάζουν οι ημερομηνίες, αλλά οι τίτλοι των ειδήσεων παραμένουν σχεδόν ίδιοι: παράνομα κινητά, ναρκωτικά, υπερπληθυσμός, επεισόδια και προβλήματα ασφάλειας. Συζητούμε ξανά και ξανά τα ίδια συμπτώματα, χωρίς να αντιμετωπίζουμε την πραγματική αιτία.
Το πιο ανησυχητικό είναι ότι τα παράνομα κινητά και τα ναρκωτικά δεν αποτελούν πλέον απλώς ζήτημα ελέγχου ή ενδεχόμενης διαφθοράς. Στην πράξη έχουν καταλήξει να καλύπτουν το τεράστιο κενό που δημιουργεί η απουσία πραγματικής στρατηγικής σωφρονισμού και επανένταξης.
Η φυλακή δεν μπορεί να είναι απλώς ένας χώρος εγκλεισμού. Η προστασία της κοινωνίας δεν επιτυγχάνεται μόνο επειδή απομακρύνουμε έναν παραβάτη για κάποια χρόνια. Επιτυγχάνεται όταν αξιοποιούμε αυτό το διάστημα ώστε, όταν επιστρέψει στην κοινωνία, να είναι λιγότερο πιθανό να παρανομήσει ξανά.
Αυτό απαιτεί εξατομικευμένη στρατηγική σωφρονισμού, εκπαίδευση, εργασία, ψυχοκοινωνική στήριξη, θεραπεία όπου χρειάζεται και σοβαρό σχεδιασμό επανένταξης. Περιλαμβάνει ακόμη, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, την ουσιαστική απομάκρυνση του ατόμου από το προηγούμενο περιβάλλον και τις συνθήκες που συνέβαλαν στην παραβατικότητά του.
Όταν όλα αυτά απουσιάζουν, το κενό δεν εξαφανίζεται. Κάτι άλλο το καλύπτει. Και μέσα σε ένα χαοτικό σωφρονιστικό περιβάλλον, αυτή τη λειτουργία μπορούν να καταλήξουν να επιτελούν τα κινητά, τα ναρκωτικά και οι παράνομες δραστηριότητες.
Εδώ προκύπτει ένα εξαιρετικά δύσκολο ερώτημα: εάν αυτά τα φαινόμενα λειτουργούν στην πράξη ως βαλβίδα εκτόνωσης ενός συστήματος που δεν προσφέρει επαρκή απασχόληση, προοπτική και πραγματικό σωφρονισμό, ποιο είναι τελικά το θεσμικό κίνητρο για την πλήρη εξάλειψή τους;
Γιατί η εξάλειψή τους, χωρίς ταυτόχρονη δημιουργία πραγματικής σωφρονιστικής πολιτικής, δεν θα εξαφάνιζε το πρόβλημα. Θα αποκάλυπτε το πραγματικό πρόβλημα: ένα σύστημα που κρατά ανθρώπους έγκλειστους χωρίς να γνωρίζει τι ακριβώς θέλει να πετύχει με τον χρόνο του εγκλεισμού τους.
Και ενώ αυτά συμβαίνουν, υπάρχουν άνθρωποι που έχουν καταδικαστεί εδώ και μήνες και εξακολουθούν να παραμένουν σε αστυνομικά κρατητήρια, χωρίς ακόμη να έχουν λάβει αριθμό καταδίκου των Φυλακών. Αυτό από μόνο του αποτυπώνει το μέγεθος της δυσλειτουργίας.
Το σημαντικότερο, όμως, είναι το εξής: έχουμε καταθέσει συγκεκριμένες εισηγήσεις και αυτές δεν εφαρμόστηκαν ποτέ. Ούτε καν πιλοτικά. Ούτε καν σε περιορισμένη κλίμακα. Ούτε καν για να μας διαψεύσουν.
Δεν ζητούμε από κανέναν να αποδεχθεί ότι έχουμε δίκαιο. Ζητούμε κάτι πολύ απλούστερο: εφαρμόστε τις εισηγήσεις, μετρήστε τα αποτελέσματα και, αν αποτύχουν, απορρίψτε τις. Αν δεν μειώσουν την υποτροπή, αν δεν βελτιώσουν την πειθαρχία, αν δεν ενισχύσουν την επανένταξη και την ασφάλεια, τότε θα υπάρχει πραγματικό και μετρήσιμο επιχείρημα εναντίον τους.
Αλλά για να διαψεύσεις μια πρόταση πρέπει πρώτα να τη δοκιμάσεις.
Όταν επί χρόνια οι εισηγήσεις δεν εφαρμόζονται ούτε καν για να αποδειχθεί ότι δεν λειτουργούν, ενώ ταυτόχρονα το υφιστάμενο σύστημα συνεχίζει να παράγει τα ίδια ή περισσότερα προβλήματα, τότε το ερώτημα παύει να είναι μόνο αν οι εισηγήσεις μας είναι σωστές.
Το ερώτημα γίνεται πολύ πιο άβολο:
Γιατί δεν θέλουν καν να μάθουν αν λειτουργούν;
Διότι σε μια χαοτική κατάσταση η ανεπάρκεια, η αδράνεια και η απουσία αποτελεσμάτων μπορούν εύκολα να χαθούν μέσα στον θόρυβο. Σε ένα οργανωμένο σύστημα, με συγκεκριμένους στόχους, εφαρμογή προτάσεων και μετρήσιμα αποτελέσματα, ο καθένας αναγκάζεται να λογοδοτήσει για το αποτέλεσμα.
Και ίσως τελικά η πραγματική συζήτηση για τις Φυλακές δεν πρέπει να ξεκινά από το πόσα κινητά ή πόσα ναρκωτικά βρέθηκαν.
Πρέπει να ξεκινά από δύο πολύ απλές ερωτήσεις:
Τι ανθρώπους θέλουμε να επιστρέφουν στην κοινωνία όταν ανοίγει η πόρτα της φυλακής;
Και γιατί αρνούμαστε ακόμη και να δοκιμάσουμε διαφορετικές λύσεις, όταν γνωρίζουμε εδώ και χρόνια ότι αυτό που κάνουμε σήμερα δεν λειτουργεί;
*Αλέξανδρος Κληρίδης, Δικηγόρος και Πρόεδρος του Συνδέσμου Φυλακισμένων
