Οι συνθήκες κράτησης συνιστούν κατεξοχήν πεδίο εφαρμογής θεμελιωδών δικαιωμάτων, όπως κατοχυρώνονται στο Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας, την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) και τη σχετική νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ). Όταν οι πραγματικές συνθήκες κράτησης (υπερπληθυσμός, ανεπαρκείς υγειονομικές υπηρεσίες, περιορισμένη πρόσβαση σε δικηγόρο και ελλιπείς υποδομές) προσβάλλουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ενεργοποιούνται ευθύνες της Πολιτείας τόσο σε αστικό όσο και σε ποινικό επίπεδο.
Αστικές ευθύνες της Πολιτείας
Η Κυπριακή Δημοκρατία δύναται να υπέχει αστική ευθύνη αποζημίωσης για παραβιάσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων κρατουμένων, ιδίως του άρθρου 3 ΕΣΔΑ (απαγόρευση απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης), αλλά και των συνταγματικών εγγυήσεων δίκαιης δίκης και ανθρώπινης μεταχείρισης. Η ευθύνη στοιχειοθετείται όταν οι αρχές γνώριζαν ή όφειλαν να γνωρίζουν τις ελλείψεις και δεν έλαβαν τα αναγκαία διορθωτικά μέτρα.
Πέραν των εθνικών ένδικων μέσων, πρόσωπο που τελεί υπό κράτηση δύναται, κατόπιν εξάντλησης των εσωτερικών διαδικασιών ή σε περιπτώσεις έλλειψης αποτελεσματικής θεραπείας, να προσφύγει απευθείας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, ζητώντας τόσο διαπίστωση της παραβίασης όσο και άρση της συνεχιζόμενης προσβολής (π.χ. βελτίωση συνθηκών κράτησης), καθώς και δίκαιη ικανοποίηση. Η προσφυγή αυτή αποτελεί κρίσιμο μηχανισμό λογοδοσίας της Πολιτείας σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν και τα ευρήματα της πιο πρόσφατης έκθεσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων (CPT), η οποία κατέγραψε, μεταξύ άλλων, ζητήματα υπερπληθυσμού, υλικοτεχνικών ελλείψεων και περιορισμών σε βασικές εγγυήσεις των κρατουμένων. Τα πορίσματα αυτά ενισχύουν τη θεμελίωση αστικής ευθύνης, καθώς τεκμηριώνουν ότι οι αρμόδιες αρχές τελούν σε γνώση των διαρθρωτικών προβλημάτων και υποχρεούνται να λάβουν άμεσα και αποτελεσματικά μέτρα συμμόρφωσης με τα ευρωπαϊκά πρότυπα κράτησης.
Ποινικές ευθύνες αρμοδίων οργάνων
Πέραν της αστικής ευθύνης, ενδέχεται να ανακύπτουν και ποινικές ευθύνες σε περιπτώσεις σοβαρών παραλείψεων ή κακομεταχείρισης κρατουμένων. Το άρθρο 35 του περί Δικαιωμάτων Υπόπτων και Προσώπων Υπό Κράτηση Νόμου επιβάλλει σαφείς υποχρεώσεις στις αρμόδιες αρχές για τη διασφάλιση αξιοπρεπών συνθηκών κράτησης και σεβασμού των δικαιωμάτων των κρατουμένων. Παράλειψη συμμόρφωσης με τις υποχρεώσεις αυτές δύναται, υπό προϋποθέσεις, να στοιχειοθετήσει ποινική ευθύνη για παραμέληση καθήκοντος ή έκθεση σε κίνδυνο.
Επιπλέον, η Κυπριακή Δημοκρατία δεσμεύεται από τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών κατά των Βασανιστηρίων, η οποία επιβάλλει την ποινικοποίηση πράξεων βασανιστηρίων, απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης και την αποτελεσματική διερεύνηση σχετικών καταγγελιών. Η αποτυχία πρόληψης ή διερεύνησης τέτοιων περιστατικών μπορεί να ενεργοποιήσει ποινικές διαδικασίες εις βάρος υπευθύνων λειτουργών, αλλά και διεθνή ευθύνη της Πολιτείας.
Συμπέρασμα
Η διασφάλιση αξιοπρεπών συνθηκών κράτησης δεν αποτελεί απλώς διοικητική υποχρέωση, αλλά θεμελιώδη νομική δέσμευση του κράτους δικαίου. Η ύπαρξη αστικών και ποινικών ευθυνών της Πολιτείας λειτουργεί ως μηχανισμός πρόληψης παραβιάσεων και ως εργαλείο ουσιαστικής μεταρρύθμισης του σωφρονιστικού συστήματος, προς όφελος της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της εύρυθμης λειτουργίας της δικαιοσύνης.
Αλέξανδρος Κληρίδης, Δικηγόρος
