Η συζήτηση γύρω από την ηλεκτρική διασύνδεση Κύπρου-Κρήτης GSI έχει επικεντρωθεί σε μεγάλο βαθμό στο οικονομικό κόστος και ειδικότερα στη συμμετοχή της Κυπριακής Δημοκρατίας. Είναι εύλογο το ενδιαφέρον για το κόστος ενός τόσο μεγάλου έργου. Δεν είναι όμως αρκετό για να αξιολογηθεί η στρατηγική του σημασία. Το πραγματικό ερώτημα που πρέπει να απασχολεί την Κύπρο είναι πολύ μεγαλύτερο. Τι είδους ενεργειακή υποδομή θέλουμε να παραδώσουμε στις επόμενες γενεές της Κύπρου; Θέλουμε να παραμείνουμε ένα ηλεκτρικά απομονωμένο κράτος ή θέλουμε να μετατρέψουμε τη γεωγραφική μας θέση σε στρατηγικό πλεονέκτημα και να καταστήσουμε τη χώρα ενεργειακό κόμβο της Ανατολικής Μεσογείου;
Με βάση τη συμφωνία μεταξύ της Κυπριακής και της Ελληνικής Κυβέρνησης και τις σχετικές αποφάσεις για την υλοποίηση του έργου, μέχρι σήμερα η υποχρέωση της Κύπρου ανέρχεται σε €50 εκατομμύρια. Ο συνολικός τρόπος ανάκτησης του σχετικού κόστους, σύμφωνα με το ισχύον ευρωπαϊκό νομοθετικό πλαίσιο, έχει παρουσιαστεί αναλυτικά σε πρόσφατο άρθρο μου. Το ποσό αυτό παρουσιάζεται συχνά ως ακόμη μία οικονομική επιβάρυνση για την Κύπρο. Αυτή είναι μια υπερβολικά στενή προσέγγιση. Η σωστή αξιολόγηση μιας μεγάλης ενεργειακής υποδομής δεν μπορεί να γίνεται με το ερώτημα: Πόσα πληρώνουμε σήμερα; Πρέπει να γίνεται με το ερώτημα: Τι αποκτούμε για τις επόμενες δεκαετίες; Κάθε ευρώ δημόσιας δαπάνης πρέπει ασφαλώς να ελέγχεται, κάθε μεγάλη επένδυση πρέπει να συνοδεύεται από διαφάνεια και λογοδοσία και κάθε κίνδυνος πρέπει να αξιολογείται με σοβαρότητα. Όμως άλλο πράγμα είναι ο αυστηρός έλεγχος μιας επένδυσης και άλλο η αδυναμία να δούμε τη μεγάλη εικόνα.
Η Κύπρος εξακολουθεί να είναι το τελευταίο κράτος-μέλος της ΕΕ που δεν είναι συνδεδεμένο με το ευρωπαϊκό ηλεκτρικό δίκτυο. Το ηλεκτρικό μας σύστημα λειτουργεί ουσιαστικά ως ένα απομονωμένο σύστημα. Αυτό συνεπάγεται οικονομικό και τεχνικό κόστος, περιβαλλοντικές επιπτώσεις και κυρίως κόστος ενεργειακής ασφάλειας. Η ηλεκτρική διασύνδεση GSI δεν είναι απλώς ένα καλώδιο. Είναι η υποδομή που μπορεί να αλλάξει τη δομή του κυπριακού ηλεκτρικού συστήματος. Η ΕΕ αναγνωρίζει πλέον ρητά ότι η ηλεκτρική απομόνωση δυσχεραίνει την ένταξη της Κύπρου στην εσωτερική αγορά ηλεκτρισμού και περιορίζει τις δυνατότητες ενσωμάτωσης περισσότερων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Παράλληλα, χαρακτηρίζει την ηλεκτρική διασύνδεση GSI έργο που θα συμβάλει στον τερματισμό της ηλεκτρικής απομόνωσης της Κύπρου, στην απανθρακοποίηση και στην ανθεκτικότητα του ευρωπαϊκού ενεργειακού συστήματος.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για το μέλλον. Το ενεργειακό σύστημα της Κύπρου το 2040 και το 2050 δεν θα είναι το ίδιο με το σημερινό. Η ηλεκτροκίνηση θα αυξήσει τη ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας, ο εξηλεκτρισμός της θέρμανσης και της ψύξης θα αλλάξει τα χαρακτηριστικά της ζήτησης, η αποθήκευση θα αποκτήσει κεντρικό ρόλο και η διείσδυση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας θα συνεχίσει να αυξάνεται. Παράλληλα, νέες εφαρμογές, όπως η παραγωγή πράσινου υδρογόνου, μπορούν να δημιουργήσουν επιπλέον ηλεκτρική ζήτηση και νέες δυνατότητες εξαγωγών ενεργειακών προϊόντων. Σε ένα τέτοιο ηλεκτρικό σύστημα η διασύνδεση δεν αποτελεί πολυτέλεια. Αποτελεί βασική υποδομή.
Η αποθήκευση επιτρέπει να μεταφέρουμε ενέργεια από τη μία χρονική στιγμή στην άλλη. Η ηλεκτρική διασύνδεση επιτρέπει να μεταφέρουμε ενέργεια από τη μία γεωγραφική περιοχή στην άλλη. Όσο μεγαλύτερη είναι η συμμετοχή των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, τόσο μεγαλύτερη είναι η αξία αυτής της ευελιξίας. Και οι δύο δυνατότητες θα είναι κρίσιμες σε ένα ηλεκτρικό σύστημα με μεγάλη διείσδυση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.
Η πρόσφατη είσοδος της γαλλικής Meridiam ως πλειοψηφικού μετόχου στην εταιρεία Great Sea Interconnector προσθέτει μια νέα διάσταση. Η εξέλιξη αυτή αποτελεί ένδειξη εμπιστοσύνης στη στρατηγική αξία του έργου και δημιουργεί καλύτερες προϋποθέσεις χρηματοδοτικής και τεχνικής ωρίμανσης. Παράλληλα, η ηλεκτρική διασύνδεση GSI αποκτά ευρύτερη γεωπολιτική σημασία. Το νομοσχέδιο Eastern Mediterranean Gateway Act, όπως αναφέρεται σε τροπολογία που εξετάστηκε από την Επιτροπή Εξωτερικών Σχέσεων της Γερουσίας των ΗΠΑ, κατονομάζει ρητά την ηλεκτρική διασύνδεση GSI ως κρίσιμη ενεργειακή υποδομή για την ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια και ως πιθανό κορμό σύνδεσης της Ινδίας, της Μέσης Ανατολής και της Ευρώπης μέσω της Ανατολικής Μεσογείου. Η αναφορά αυτή επιβεβαιώνει ότι η διασύνδεση εντάσσεται πλέον σε μια ευρύτερη διεθνή συζήτηση για την ασφάλεια, τη συνδεσιμότητα και τον οικονομικό διάδρομο IMEC.
Η γεωγραφική θέση της Κύπρου, η οποία για δεκαετίες θεωρήθηκε μειονέκτημα λόγω της απόστασης από την ηπειρωτική Ευρώπη, μπορεί να μετατραπεί σε πλεονέκτημα. Ο IMEC δεν είναι απλώς ένας εμπορικός διάδρομος. Πρόκειται για μια ευρύτερη στρατηγική πρωτοβουλία συνδεσιμότητας που περιλαμβάνει μεταφορές, λιμάνια, ψηφιακές υποδομές και ενεργειακές διασυνδέσεις. Η ίδια η Κυπριακή Δημοκρατία έχει υπογραμμίσει τη δυνατότητα της Κύπρου να λειτουργήσει ως γέφυρα μεταξύ Ινδίας και Ευρώπης και ως σύνδεσμος μεταξύ της ΕΕ, της Ανατολικής Μεσογείου και της ευρύτερης Μέσης Ανατολής.
Εδώ βρίσκεται ίσως μια από τις μεγαλύτερες ευκαιρίες που έχει μπροστά της η Κύπρος. Δεν πρέπει να βλέπουμε την ηλεκτρική διασύνδεση GSI μόνο ως ένα έργο που θα συνδέσει το κυπριακό δίκτυο με την Ελλάδα (και το Ισραήλ). Πρέπει να τη δούμε ως το πρώτο σημαντικό βήμα για τη δημιουργία μιας ευρύτερης ενεργειακής γέφυρας Ανατολής-Δύσης. Η προοπτική ενός μελλοντικού ενεργειακού διαδρόμου που θα συνδέει μεγάλες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας από την Ινδία και τη Μέση Ανατολή με την ευρωπαϊκή αγορά, μέσω Ισραήλ, Κύπρου και Ελλάδας, δεν αποτελεί πλέον απλώς μια θεωρητική συζήτηση. Πρόσφατες αναλύσεις έχουν ήδη εξετάσει τεχνικά και οικονομικά ένα τέτοιο σενάριο, με ηλεκτρική διασύνδεση υψηλής τάσης και δυνατότητα μεταφοράς μεγάλων ποσοτήτων ανανεώσιμης ηλεκτρικής ενέργειας προς την ευρωπαϊκή αγορά. Σε αυτή την προοπτική, η Κύπρος αποκτά έναν εντελώς διαφορετικό ρόλο ως ενδιάμεσος ενεργειακός κόμβος. Από χώρα που εισάγει σχεδόν όλη την πρωτογενή ενεργειακή της ζήτηση μπορεί να εξελιχθεί σε χώρα που διαχειρίζεται, μεταφέρει και ενδεχομένως εξάγει καθαρή ενέργεια. Από ενεργειακά απομονωμένο νησί μπορεί να αποτελέσει γέφυρα μεταξύ της ευρωπαϊκής αγοράς ηλεκτρισμού και των ενεργειακών δυνατοτήτων της Ανατολικής Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής.
Αυτός ο μετασχηματισμός δεν θα γίνει αυτόματα. Συνάμα η ενεργειακή στρατηγική δεν μπορεί να σχεδιάζεται μόνο για την επόμενη εκλογική περίοδο ή για τον επόμενο λογαριασμό ηλεκτρισμού. Χρειάζεται ορίζοντα δεκαετιών. Απαιτεί σχεδιασμό, επενδύσεις στα δίκτυα, αποθήκευση ενέργειας, ανανεώσιμες πηγές, ψηφιοποίηση, νέες διασυνδέσεις και, κυρίως, μακροχρόνια πολιτική συνέπεια μέσω διακομματικών συμφωνιών. Απαιτεί επίσης η Κύπρος να αρχίσει να σκέφτεται διαφορετικά την ενεργειακή της πολιτική. Δεν αρκεί πλέον να συζητούμε πώς θα μειώσουμε το κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας σήμερα. Πρέπει να σχεδιάσουμε πώς θα δημιουργήσουμε ένα ανταγωνιστικό και ασφαλές ενεργειακό σύστημα για τις επόμενες δεκαετίες.
Εν κατακλείδι, η Κύπρος πρέπει να αποφύγει το λάθος να αντιμετωπίσει μια στρατηγική ενεργειακή υποδομή αποκλειστικά με βραχυπρόθεσμους δημοσιονομικούς όρους. Γιατί το κόστος της μη διασύνδεσης δεν είναι μηδενικό. Είναι το κόστος της ενεργειακής απομόνωσης. Είναι η απώλεια ευκαιριών για φθηνότερη ηλεκτρική ενέργεια. Είναι η περιορισμένη αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Είναι η ανάγκη για περισσότερες εφεδρείες. Είναι η μεγαλύτερη εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα. Είναι η δυσκολία μετάβασης σε ένα πλήρως αειφόρο ενεργειακό σύστημα. Γι’ αυτό η ηλεκτρική διασύνδεση GSI πρέπει να αντιμετωπιστεί ως μέρος μιας πολύ μεγαλύτερης εθνικής επιλογής. Οι σημερινές αποφάσεις δεν θα κριθούν μόνο από το κόστος τους για τους σημερινούς καταναλωτές, αλλά και από όσα θα έχουν δημιουργήσει για τους αυριανούς πολίτες. Οι προηγούμενες γενιές παρέδωσαν σε εμάς τις υποδομές πάνω στις οποίες χτίσαμε τη σημερινή Κύπρο. Είναι δική μας ευθύνη να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές τις υποδομές πάνω στις οποίες θα χτίσουν τη δική τους. Η ηλεκτρική διασύνδεση GSI μπορεί να είναι μία από αυτές. Από την ενεργειακή απομόνωση στον ενεργειακό κόμβο. Από καταναλωτής σε ενεργειακό εταίρο. Από το ενεργειακό πρόβλημα του παρελθόντος στην ενεργειακή ευκαιρία του μέλλοντος.
Ανδρέας Πουλλικκάς
Καθηγητής Ενεργειακών Συστημάτων
Frederick University
