Η Κύπρος ετοιμάζεται να φιλοξενήσει ένα από τα σημαντικότερα ευρωπαϊκά γεγονότα στον τομέα της ψηφιακής πολιτιστικής κληρονομιάς, το Digital Heritage Summit 2026, φέρνοντας στη Λεμεσό κορυφαίους επιστήμονες, ερευνητές, ευρωπαϊκούς θεσμούς και διεθνείς οργανισμούς. Σε μια περίοδο όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη, οι τεχνολογίες XR, τα Digital Twins και τα νέα ψηφιακά εργαλεία επαναπροσδιορίζουν τον τρόπο με τον οποίο διατηρούμε, ερμηνεύουμε και μεταδίδουμε την ιστορία μας, η διοργάνωση αποκτά ιδιαίτερη σημασία και για την Κύπρο και για την Ευρώπη.
Ο Δρ. Μαρίνος Ιωαννίδης, Διευθυντής της Έδρας UNESCO στην Ψηφιακή Πολιτιστική Κληρονομιά, μιλά για τη σημασία της φιλοξενίας του συνεδρίου στην Κύπρο, τον ρόλο της χώρας κατά την Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ, τις ευκαιρίες και τις προκλήσεις που δημιουργεί η Τεχνητή Νοημοσύνη στον πολιτισμό, αλλά και για την πρωτοποριακή ψηφιακή εμπειρία που φέρνει τον Άγιο Νεόφυτο πιο κοντά στο κοινό μέσα από ένα ζωντανό «Δίδυμο Μνήμης».
1. Πώς προέκυψε η φιλοξενία του Digital Heritage Summit 2026 στην Κύπρο;
Η φιλοξενία του Digital Heritage Summit 2026 στην Κύπρο δεν προέκυψε τυχαία, αλλά είναι αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης επένδυσης και ευρωπαϊκής επιστημονικής συνεργασίας, θεσμικής αναγνώρισης και στρατηγικής τοποθέτησης της Κύπρου στον χώρο της ψηφιακής πολιτιστικής κληρονομιάς για μια εικοσαετία 2006 με την διοργάνωση του πρώτου συνεδρίου στην Ψηφιακή Πολιτιστική Κληρονομιά (http://cipavast2006.org/).
Η σημαντική αυτή εκδήλωση οργανώνεται από την Έδρα UNESCO για την Ψηφιακή Πολιτιστική Κληρονομιά του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου (ΤΕΠΑΚ), σε συνεργασία με διεθνείς εταίρους όπως τον οργανισμό για την Προστασία / Διαφύλαξη της Πολιτιστικής Κληρονομίας της Μαλτας (Heritage Malta), και τελεί υπό την αιγίδα της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ 2026, καθώς και του Υφυπουργείου Πολιτισμού και ευρωπαϊκών δικτύων όπως η ψηφιακή Ευρωπαϊκή βιβλιοθήκη Europeana.
Η επιλογή της Κύπρου βασίζεται σε τρεις βασικούς άξονες:
Πρώτον, η διαχρονική επιστημονική και ερευνητική δραστηριότητα στο συγκεκριμένο τομέα κατά την διάρκεια των τελευταίων 20 χρόνων. Η Κύπρος, και ειδικότερα το ΤΕΠΑΚ, έχει αναπτύξει σημαντική τεχνογνωσία στον τομέα της ψηφιοποίησης της πολιτιστικής κληρονομιάς, της 3Δ τεκμηρίωσης και των τεχνολογιών όπως Τεχνική Νοημοσύνη (ΤΝ), XR, μέσα από ευρωπαϊκά έργα και διεθνείς συνεργασίες. Αυτό έχει δημιουργήσει ένα ισχυρό οικοσύστημα έρευνας που αναγνωρίζεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Δεύτερον, η ευρωπαϊκή πολιτική συγκυρία. Η διεξαγωγή του συνεδρίου συμπίπτει με την Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ, γεγονός που δίνει στην Κύπρο τη δυνατότητα να συμβάλει ενεργά στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ατζέντας για τον πολιτισμό, την τεχνητή νοημοσύνη και τα ψηφιακά πολιτιστικά δεδομένα.
Τρίτον, η στρατηγική ευρωπαϊκή δικτύωση. Το συνέδριο αποτελεί συνέχεια της διεθνούς πορείας της σειράς EuroMed και ενσωματώνεται σε ένα ευρύτερο δίκτυο συνεργασιών με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, την UNESCO, την Europeana και σημαντικά ερευνητικά προγράμματα του Horizon-Europe.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Κύπρος δεν λειτουργεί απλώς ως “διοργανωτής”, αλλά ως ευρωπαϊκός κόμβος συνάντησης πολιτικής, επιστήμης και τεχνολογίας στον χώρο της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Τέλος, η φιλοξενία του συνεδρίου εντάσσεται και σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή λογική ενίσχυσης της περιφερειακής ισορροπίας, όπου μικρότερα κράτη-μέλη μπορούν να αναδειχθούν ως ηγέτες σε εξειδικευμένους τομείς αιχμής, όπως η ψηφιακή πολιτιστική κληρονομιά.
2. Τι σημαίνει για την Κύπρο η διοργάνωση ενός τόσο σημαντικού ευρωπαϊκού συνεδρίου κατά τη διάρκεια της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ;
Η διοργάνωση ενός τόσο σημαντικού ευρωπαϊκού συνεδρίου όπως το Digital Heritage Summit 2026 κατά τη διάρκεια της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ έχει ιδιαίτερη στρατηγική, πολιτική και συμβολική σημασία για την Κύπρο.
Καταρχάς, αναδεικνύει την Κύπρο ως ενεργό συνδιαμορφωτή του μελλοντικού ευρωπαϊκού προγράμματος πλαισίου στον τομέα της ψηφιακής πολιτιστικής κληρονομιάς και της καινοτομίας. Δεν πρόκειται απλώς για φιλοξενία ενός συνεδρίου, αλλά για συμμετοχή στη διαμόρφωση πολιτικών της ΕΕ σε έναν τομέα που συνδέει τον πολιτισμό, την τεχνολογία και την ψηφιακή οικονομία.
Παράλληλα, ενισχύει τον ρόλο της Κύπρου ως ευρωπαϊκού κόμβου έρευνας και καινοτομίας στον πολιτισμό, προβάλλοντας το έργο των κυπριακών πανεπιστημίων, ερευνητικών εργαστηρίων και συνεργασιών με διεθνείς οργανισμούς. Μέσα από τέτοιες διοργανώσεις, η Κύπρος δεν προβάλλει μόνο την πολιτιστική της κληρονομιά, αλλά και την επιστημονική και τεχνολογική της ικανότητα.
Σε πολιτικό επίπεδο, η φιλοξενία του συνεδρίου στο πλαίσιο της Προεδρίας της ΕΕ επιτρέπει στην Κύπρο να συμβάλει ουσιαστικά στη συζήτηση για το μέλλον της Ευρώπης στον ψηφιακό μετασχηματισμό του πολιτισμού, την τεχνητή νοημοσύνη, τα Digital Twins και τα “Memory Twins”, καθώς και τη διαμόρφωση των μελλοντικών προγραμμάτων όπως το Horizon Europe.
Σε ευρύτερο επίπεδο, η διοργάνωση αυτή λειτουργεί ως διπλωματικό και πολιτιστικό εργαλείο ήπιας ισχύος (soft power), ενισχύοντας τη διεθνή εικόνα της Κύπρου ως χώρας που γεφυρώνει τον ευρωπαϊκό πολιτισμό με την τεχνολογική καινοτομία και την έρευνα αιχμής.
Τέλος, σε συμβολικό επίπεδο, η πραγματοποίηση ενός τέτοιου συνεδρίου στην Κύπρο υπογραμμίζει ότι ακόμη και ένα μικρό κράτος-μέλος της ΕΕ μπορεί να έχει πολύ μεγάλη επιρροή στη διαμόρφωση ευρωπαϊκών προτεραιοτήτων, όταν επενδύει στρατηγικά σε τομείς όπως ο πολιτισμός, η γνώση και η ψηφιακή τεχνολογία.
3. Γιατί θεωρείται σήμερα τόσο σημαντική η ψηφιακή πολιτιστική κληρονομιά;
Η ψηφιακή πολιτιστική κληρονομιά θεωρείται σήμερα εξαιρετικά σημαντική, διότι αποτελεί το μέσο με το οποίο διαφυλάσσουμε, προστατεύουμε και μεταδίδουμε τη συλλογική μνήμη, την ιστορία και την ταυτότητα των κοινωνιών μας στις επόμενες γενιές. Σε μια εποχή ραγδαίων τεχνολογικών εξελίξεων και παγκοσμιοποίησης, η ψηφιοποίηση πολιτιστικών αγαθών, όπως μνημεία, αρχεία, χειρόγραφα, έργα τέχνης, παραδόσεις και προφορικές μαρτυρίες, επιτρέπει όχι μόνο τη μακροχρόνια διατήρησή τους, αλλά και την παγκόσμια πρόσβαση σε αυτά.
Παράλληλα, η ψηφιακή πολιτιστική κληρονομιά ενισχύει την εκπαίδευση, την έρευνα, την καινοτομία και τη δημιουργική βιομηχανία, αξιοποιώντας τεχνολογίες όπως η τεχνητή νοημοσύνη, η επαυξημένη και εικονική πραγματικότητα, τα ψηφιακά δίδυμα και τα μεγάλα δεδομένα. Μέσα από αυτές τις τεχνολογίες δημιουργούνται νέοι τρόποι κατανόησης, προβολής και εμπειρίας του πολιτισμού.
Επιπλέον, η ψηφιακή πολιτιστική κληρονομιά λειτουργεί ως εργαλείο πολιτιστικής διπλωματίας και διεθνούς συνεργασίας, ενισχύοντας τον διαπολιτισμικό διάλογο και την κοινωνική συνοχή. Ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσεων, φυσικών καταστροφών ή συγκρούσεων, η ψηφιακή τεκμηρίωση μπορεί να αποτελέσει το μοναδικό μέσο διάσωσης και αποκατάστασης της πολιτιστικής μνήμης.
Τέλος, η σημασία της συνδέεται άμεσα με το μέλλον της Ευρώπης και της ανθρωπότητας συνολικά, καθώς ο πολιτισμός και η μνήμη αποτελούν θεμελιώδεις πυλώνες δημοκρατίας, ταυτότητας, βιώσιμης ανάπτυξης και κοινωνικής ανθεκτικότητας.
4. Ποιες είναι οι βασικές θεματικές που θα απασχολήσουν το συνέδριο;
Οι βασικές θεματικές που θα απασχολήσουν το συνέδριο επικεντρώνονται στο μέλλον της ψηφιακής πολιτιστικής κληρονομιάς, στις νέες τεχνολογίες και στη διαμόρφωση ευρωπαϊκών πολιτικών για τον πολιτισμό στην ψηφιακή εποχή.
Μεταξύ των σημαντικότερων θεματικών περιλαμβάνονται:
1. Η διαμόρφωση ευρωπαϊκών στρατηγικών και πολιτικών για την ψηφιακή πολιτιστική κληρονομιά.
2. Η αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ), και της μηχανικής μάθησης στον πολιτισμό.
3. Οι προηγμένες τεχνολογίες ψηφιοποίησης, τα πρότυπα τεκμηρίωσης και η ποιότητα των ψηφιακών δεδομένων.
4. Η μετάβαση από τα ψηφιακά δίδυμα (Digital Twins) στα δίδυμα Μνήμης (“Memory Twins”), δηλαδή σε πιο «έξυπνες» και σημασιολογικά εμπλουτισμένες αναπαραστάσεις της πολιτιστικής κληρονομιάς.
5. Η χρήση τεχνολογιών XR (Extended Reality), εικονικών περιβάλλον (Virtual Reality) για νέες εμπειρίες επισκεπτών.
6. Η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς από λεηλασίες, καταστροφές και παράνομη διακίνηση πολιτιστικών αγαθών.
7. Η επαναχρησιμοποίηση τρισδιάστατων (3Δ) πολιτιστικών δεδομένων και ψηφιακών μοντέλων.
8. Η μακροχρόνια διατήρηση και βιωσιμότητα των ψηφιακών δεδομένων πολιτισμού.
9. Η διαχείριση κινδύνων, η κλιματική αλλαγή και η ανθεκτικότητα της πολιτιστικής κληρονομιάς στην ψηφιακή της μορφή.
10. Η άυλη πολιτιστική κληρονομιά, η συμμετοχή της κοινωνίας και η κοινωνική διάσταση του πολιτισμού στην διπλωματία.
11. Η ανάπτυξη δεξιοτήτων, η εκπαίδευση και η συμμετοχή της νέας γενιάς στη ψηφιακή πολιτιστική καινοτομία.
Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί επίσης:
1. στον ρόλο της Ευρώπης ως παγκόσμιου ηγέτη στον τομέα της ψηφιακής πολιτιστικής κληρονομιάς,
2. στη διαμόρφωση των μελλοντικών πολιτικών του Προγράμματος Πλαισίου (Horizon Europe),
3. καθώς και στη συνεργασία μεταξύ ερευνητικών οργανισμών, πανεπιστημίων, μουσείων, ευρωπαϊκών θεσμών και βιομηχανίας.
Στο πλαίσιο του συνεδρίου θα πραγματοποιηθούν επίσης:
1. υψηλού επιπέδου συζητήσεις για την χάραξη μελλοντικής πολιτικής στο συγκεκριμένο τομέα,
2. επιδείξεις τελευταίας τεχνολογίας για την ψηφιοποίηση της Πολιτιστικής κληρονομίας,
3. έκθεση καινοτομίας,
4. καθώς και το Hackathon “Hackit!4EU”, σε συνεργασία με την Europeana αφιερωμένο στην επαναχρησιμοποίηση 3Δ πολιτιστικών δεδομένων
5. Πώς αλλάζει η τεχνητή νοημοσύνη τον τρόπο με τον οποίο διατηρούμε και παρουσιάζουμε την πολιτιστική κληρονομιά;
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μετασχηματίζει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο διατηρούμε, μελετούμε, προστατεύουμε και παρουσιάζουμε την πολιτιστική κληρονομιά. Δεν πρόκειται πλέον μόνο για την ψηφιοποίηση μνημείων και συλλογών, αλλά για τη δημιουργία «έξυπνων» πολιτιστικών οικοσυστημάτων που μπορούν να αναλύουν, να ερμηνεύουν και να επαναχρησιμοποιούν τη γνώση με νέους τρόπους.
Στον τομέα της διατήρησης, η AI συμβάλλει στην αυτοματοποιημένη τεκμηρίωση, αναγνώριση και αποκατάσταση πολιτιστικών αγαθών. Μέσα από αλγορίθμους μηχανικής μάθησης μπορούν να εντοπίζονται φθορές σε μνημεία, να προβλέπονται κίνδυνοι λόγω κλιματικής αλλαγής ή φυσικών καταστροφών και να υποστηρίζονται διαδικασίες συντήρησης με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια και ταχύτητα.
Παράλληλα, η τεχνητή νοημοσύνη επιτρέπει την ανάλυση τεράστιων όγκων πολιτιστικών δεδομένων όπως βιβλίων, εικόνων, αρχείων, χαρτών, χειρόγραφων και τρισδιάστατων μοντέλων, διευκολύνοντας την έρευνα και την ανακάλυψη νέας γνώσης. Μέσω τεχνολογιών όπως η σημασιολογική ανάλυση, δημιουργούνται διασυνδέσεις ανάμεσα σε μουσεία, αρχεία και συλλογές από ολόκληρο τον κόσμο.
Στον τομέα της παρουσίασης και της εμπειρίας του κοινού, η AI αλλάζει πλήρως τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες και οι επισκέπτες αλληλοεπιδρούν με τον πολιτιστικό ψηφιακό απόθεμα. Εξατομικευμένες ψηφιακές ξεναγήσεις, εικονικά και επαυξημένα περιβάλλοντα, διαδραστικές αφηγήσεις και «έξυπνα» μουσεία δημιουργούν νέες εμπειρίες μάθησης και συμμετοχής.
Επιπλέον, η τεχνητή νοημοσύνη ενισχύει τη δημοκρατικοποίηση της πρόσβασης στον πολιτισμό, επιτρέποντας σε ανθρώπους από κάθε γωνιά του κόσμου να έχουν πρόσβαση σε πολιτιστικό περιεχόμενο ανεξάρτητα από γεωγραφικούς ή κοινωνικούς περιορισμούς.
Ωστόσο, η αξιοποίηση της ΤΝ στον πολιτισμό συνοδεύεται και από σημαντικές προκλήσεις, όπως η ηθική χρήση των δεδομένων, η αυθεντικότητα της ψηφιακής αναπαράστασης, τα πνευματικά δικαιώματα και η ανάγκη διατήρησης της ανθρώπινης επιστημονικής εποπτείας.
Για τον λόγο αυτό, το μεγάλο ζητούμενο σήμερα δεν είναι μόνο η τεχνολογική καινοτομία, αλλά και η διαμόρφωση ενός πολιτικού και πολιτιστικού πλαισίου που θα διασφαλίζει ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα λειτουργεί προς όφελος της πολιτιστικής μνήμης, της γνώσης και της κοινωνίας.
6. Πώς αξιοποιούνται τεχνολογίες όπως το ΤΝ, το XR και τα Digital Twins στον πολιτισμό;
Τεχνολογίες όπως η ΤΝ, η Εκτεταμένη Πραγματικότητα (XR – Extended Reality) και τα ψηφιακά δίδυμα (Digital Twins) μεταμορφώνουν σήμερα τον χώρο του πολιτισμού, δημιουργώντας νέες δυνατότητες για διατήρηση, έρευνα, εκπαίδευση και εμπειρία του κοινού.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη αξιοποιείται για την αυτοματοποιημένη ανάλυση και τεκμηρίωση πολιτιστικών δεδομένων, την αναγνώριση προτύπων, τη μετάφραση και αποκατάσταση ιστορικών κειμένων, καθώς και για την πρόβλεψη φθορών σε μνημεία και έργα τέχνης. Παράλληλα, επιτρέπει τη δημιουργία «έξυπνων» συστημάτων αναζήτησης και διασύνδεσης πολιτιστικών συλλογών, διευκολύνοντας την έρευνα και την πρόσβαση στη γνώση.
Οι τεχνολογίες όπως XR που περιλαμβάνουν την Εικονική Πραγματικότητα (VR), την Επαυξημένη Πραγματικότητα (AR) και τη Μικτή Πραγματικότητα (MR), μας προσφέρουν μοναδικές εμπειρίες στους επισκέπτες μουσείων και αρχαιολογικών χώρων. Μέσα από αυτές, οι χρήστες μπορούν να «ταξιδεύουν» σε χαμένους πολιτισμούς, να βλέπουν μνημεία όπως ήταν στο παρελθόν ή να αλληλοεπιδρούν με ψηφιακά εκθέματα σε πραγματικό χρόνο. Έτσι, ο πολιτισμός γίνεται πιο βιωματικός, εκπαιδευτικός και προσβάσιμος, ιδιαίτερα για τις νέες γενιές (η λεγόμενη κυκλική οικονομία στην ψηφιακή πολιτιστική κληρονομιά).
Τα Digital Twins, δηλαδή τα ψηφιακά δίδυμα μνημείων, πόλεων ή πολιτιστικών αντικειμένων, αποτελούν ακριβείς ψηφιακές αναπαραστάσεις φυσικών χώρων και αντικειμένων. Χρησιμοποιούνται για τεκμηρίωση, συντήρηση, αποκατάσταση, διαχείριση κινδύνων και εικονική αναπαράσταση πολιτιστικών χώρων. Επιτρέπουν επίσης την παρακολούθηση της κατάστασης ενός μνημείου σε πραγματικό χρόνο και τη δημιουργία σεναρίων προστασίας απέναντι σε φυσικές καταστροφές ή την κλιματική αλλαγή.
Το επόμενο βήμα είναι η μετάβαση από τα απλά Digital Twins στα λεγόμενα “Memory Twins”, όπου η τεχνολογία δεν αναπαριστά μόνο τη φυσική μορφή ενός μνημείου, αλλά ενσωματώνει και τη μνήμη, την ιστορία, τις αφηγήσεις και τη σημασιολογική γνώση που το συνοδεύει.
Συνολικά, οι τεχνολογίες αυτές δεν αλλάζουν μόνο τα εργαλεία του πολιτισμού· αλλάζουν τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε, προστατεύουμε και μοιραζόμαστε την πολιτιστική μας κληρονομιά στον ψηφιακό αιώνα.
7. Μπορεί η τεχνολογία να φέρει τις νεότερες γενιές πιο κοντά στην ιστορία και την πολιτιστική κληρονομιά;
Μάλιστα, η τεχνολογία μπορεί να αποτελέσει έναν από τους σημαντικότερους καταλύτες για να έρθουν οι νεότερες γενιές πιο κοντά στην ιστορία και την πολιτιστική κληρονομιά. Οι νέοι σήμερα μεγαλώνουν σε ένα πλήρως ψηφιακό περιβάλλον, όπου η εικόνα, η διαδραστικότητα και η άμεση εμπειρία παίζουν καθοριστικό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουν και επικοινωνούν. Επομένως, ο πολιτισμός οφείλει να αξιοποιήσει τα ίδια εργαλεία και τις ίδιες τεχνολογίες για να γίνει πιο προσιτός, ελκυστικός και βιωματικός.
Μέσα από τεχνολογίες όπως η Εικονική και Επαυξημένη Πραγματικότητα (VR/AR), οι νέοι μπορούν να «επισκέπτονται» αρχαίες πόλεις, να περιηγούνται σε χαμένα μνημεία ή να ζουν ιστορικά γεγονότα με έναν τρόπο που ξεπερνά τα παραδοσιακά βιβλία και τις στατικές εκθέσεις. Παράλληλα, τα διαδραστικά μουσεία, , οι ψηφιακές αφηγήσεις και οι εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης δημιουργούν μια νέα σχέση ανάμεσα στον χρήστη και την πολιτιστική εμπειρία.
Η τεχνολογία επιτρέπει επίσης τη συμμετοχή των νέων στη δημιουργία πολιτιστικού περιεχομένου. Μέσα από κοινωνικά δίκτυα, και δημιουργικά εργαλεία, οι νέες γενιές δεν είναι πλέον απλοί θεατές, αλλά ενεργοί συμμέτοχοι στη διατήρηση και προβολή της πολιτιστικής μνήμης. Επιπλέον, η ψηφιακή πρόσβαση καταργεί γεωγραφικά και κοινωνικά εμπόδια, δίνοντας τη δυνατότητα σε μαθητές, ερευνητές και πολίτες από κάθε γωνιά του κόσμου να γνωρίσουν πολιτιστικούς θησαυρούς που διαφορετικά ίσως να μην μπορούσαν ποτέ να επισκεφθούν.
Ωστόσο, η τεχνολογία από μόνη της δεν αρκεί. Το ουσιαστικό ζητούμενο είναι να χρησιμοποιείται με παιδαγωγικό, επιστημονικό και ανθρωποκεντρικό τρόπο, ώστε να μεταφέρει όχι μόνο πληροφορία, αλλά και αξίες, ταυτότητα, ιστορική συνείδηση και κριτική σκέψη.
Στην πραγματικότητα, η τεχνολογία δεν αντικαθιστά τον πολιτισμό, λειτουργεί ως «μια συχνότητα» νέας γλώσσας μέσω της οποίας οι νέες γενιές μπορούν να ανακαλύψουν, να αντιληφθούν, να κατανοήσουν και να αγαπήσουν την κοινή μας ιστορία και κληρονομιά.
8. Υπάρχουν κίνδυνοι ή ηθικά ζητήματα από τη χρήση Τεχνικής Νοημοσύνης (ΤΝ) στην πολιτιστική κληρονομιά;
Βεβαιότατα, η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην πολιτιστική κληρονομιά δημιουργεί σημαντικές ευκαιρίες, αλλά ταυτόχρονα συνοδεύεται από σοβαρούς κινδύνους και ηθικά ζητήματα που απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή.
Ένα από τα βασικότερα ζητήματα αφορά την αυθεντικότητα και την αξιοπιστία της ψηφιακής αναπαράστασης. Η ΤΝ μπορεί να ανακατασκευάζει μνημεία, έργα τέχνης ή ιστορικά πρόσωπα με εντυπωσιακό τρόπο, όμως υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να δημιουργούνται «ψηφιακές εκδοχές» που δεν βασίζονται πλήρως σε επιστημονικά δεδομένα. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε παραποίηση ή υπεραπλούστευση της ιστορικής πραγματικότητας.
Παράλληλα, τίθενται ζητήματα πνευματικών δικαιωμάτων και ιδιοκτησίας των πολιτιστικών δεδομένων. Ποιος ελέγχει τα ψηφιακά αντίγραφα, τα τρισδιάστατα μοντέλα ή τα δεδομένα που χρησιμοποιούνται για την εκπαίδευση αλγορίθμων; Πώς προστατεύονται οι πολιτιστικοί πόροι από ανεξέλεγκτη εμπορική εκμετάλλευση;
Ένα ακόμη κρίσιμο θέμα είναι η πιθανή ύπαρξη αλγοριθμικών προκαταλήψεων. Τα συστήματα AI εκπαιδεύονται πάνω σε δεδομένα που συχνά αντανακλούν ανισότητες ή περιορισμένες πολιτιστικές οπτικές. Ως αποτέλεσμα, υπάρχει ο κίνδυνος ορισμένοι πολιτισμοί, γλώσσες ή κοινότητες να υποεκπροσωπούνται ή να παρουσιάζονται με στρεβλό και νοθευμένο τρόπο.
Επιπλέον, η υπερβολική εξάρτηση από την τεχνολογία μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια της ανθρώπινης επιστημονικής κρίσης και της διεπιστημονικής προσέγγισης που είναι απαραίτητες στον χώρο της πολιτιστικής κληρονομιάς. Η ΤΝ πρέπει να λειτουργεί ως εργαλείο υποστήριξης και όχι ως υποκατάστατο των ειδικών, των αρχαιολόγων, των ιστορικών και των συντηρητών.
Υπάρχουν επίσης ζητήματα που σχετίζονται με την ψηφιακή ασφάλεια, τη μακροχρόνια διατήρηση των δεδομένων και την πιθανότητα δημιουργίας ψευδών ιστορικών αφηγήσεων (fake stories) που μπορούν να επηρεάσουν τη συλλογική μνήμη και τη δημόσια ιστορική συνείδηση.
Για όλους αυτούς τους λόγους, η διεθνής κοινότητα δίνει σήμερα ιδιαίτερη έμφαση στην ανάπτυξη μιας ηθικής και ανθρωποκεντρικής προσέγγισης για την ΤΝ στον πολιτισμό. Το ζητούμενο δεν είναι μόνο τι μπορεί να κάνει η τεχνολογία, αλλά πώς χρησιμοποιείται με διαφάνεια, επιστημονική τεκμηρίωση, σεβασμό στην πολιτιστική πολυμορφία και προστασία της αυθεντικότητας της κοινής μας κληρονομιάς.
9. Πώς γεννήθηκε η ιδέα της ψηφιακής αναπαράστασης του Αγίου Νεοφύτου;
Η ιδέα της ψηφιακής αναπαράστασης του Αγίου Νεοφύτου στο ευρωπαϊκό έργο EUreka3D-XR γεννήθηκε μέσα από την ανάγκη να αναδειχθεί με έναν νέο, καινοτόμο και βιωματικό τρόπο η μοναδική πολιτιστική και πνευματική αξία της κυπριακής πολιτιστικής κληρονομιάς στο ευρωπαϊκό και διεθνές κοινό.
Η Μονή και η Εγκλείστρα του Αγίου Νεοφύτου στην Πάφο αποτελούν ένα εξαιρετικό παράδειγμα πολιτιστικού χώρου όπου συνδυάζονται η βυζαντινή τέχνη, η ιστορία, η θρησκευτική παράδοση και η ανθρώπινη μνήμη. Το έργο επιδίωξε να μετατρέψει αυτό το μοναδικό πολιτιστικό απόθεμα σε μια ζωντανή ψηφιακή εμπειρία, αξιοποιώντας τεχνολογίες τρισδιάστατης ψηιοποίησης, τεχνητής νοημοσύνης και Extended Reality (XR).
Για πρώτη φορά στην Ευρώπη, το καινοτόμο αυτό εγχείρημα υπερβαίνει την έννοια του «Ψηφιακού Δίδυμου» και εισάγει το «Δίδυμο Μνήμης» (Memory Twin), μια μετασχηματιστική προσέγγιση όπου η πολιτιστική κληρονομιά δεν αναπαράγεται απλώς ψηφιακά, αλλά εμπλουτίζεται με γνώση, αφηγήσεις και βιωματικές εμπειρίες. Στο πλαίσιο αυτό, το έργο σηματοδοτεί μια καθοριστική εξέλιξη στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και προσεγγίζουμε τα μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς, μετατρέποντάς τα σε ζωντανούς οργανισμούς γνώσης και εμπειρίας.
Ο Άγιος Νεόφυτος αποκτά έτσι μια νέα ψηφιακή διάσταση ως ένα μνημείο που πραγματικά «μιλά», μεταφέροντας την ιστορία, το νόημα, την πνευματικότητα και την πολιτιστική του αξία μέσα από προηγμένες διαδραστικές τεχνολογίες. Μέσα από εικονικά περιβάλλοντα, έξυπνες αφηγήσεις και immersive εμπειρίες, ο επισκέπτης δεν περιορίζεται πλέον στον ρόλο του απλού παρατηρητή, αλλά συμμετέχει ενεργά σε μια βιωματική προσέγγιση της ιστορίας και της μνήμης.
Η εξαιρετική αυτή καινοτομία κατέστη δυνατή χάρη στη συνεργασία των δύο βασικών εταίρων του έργου, του University of Geneva MIRALab και του Εργαστήριο Ψηφιακής Κληρονομιάς ΤΕΠΑΚ, οι οποίοι συνδυάζουν πολυετή τεχνογνωσία στην εικονική πραγματικότητα, την τεχνητή νοημοσύνη και την ψηφιακή πολιτιστική κληρονομιά.
Η σημαντική αυτή παρουσίαση θα πραγματοποιηθεί για το κοινό στις 24 Μαΐου, μετά τη Θεία Λειτουργία, στον χώρο της Εγκλείστρας του Αγίου Νεοφύτου, στη Μονή του Αγίου, στην Τάλα Πάφου. Η εκδήλωση εντάσσεται στο πλαίσιο της , η οποία θα πραγματοποιηθεί στη Λεμεσό τον Μάιο και τελεί υπό την αιγίδα της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η επιλογή του Αγίου Νεοφύτου ως ενός από τα βασικά πιλοτικά σενάρια του έργου αντικατοπτρίζει τόσο τη σημασία της κυπριακής πολιτιστικής κληρονομιάς στην ευρωπαϊκή ταυτότητα όσο και τον στρατηγικό ρόλο της Κύπρου στη διαμόρφωση του μέλλοντος της ψηφιακής πολιτιστικής κληρονομιάς στην Ευρώπη. Το έργο εντάσσεται στη γενικότερη ευρωπαϊκή στρατηγική για τη δημιουργία ενός κοινού ευρωπαϊκού χώρου δεδομένων πολιτιστικής κληρονομιάς και για την ανάπτυξη καινοτόμων XR εμπειριών βασισμένων σε υψηλής ποιότητας 3D πολιτιστικό περιεχόμενο.
10. Τι θα βιώσει πρακτικά ο επισκέπτης μέσα από αυτή τη διαδραστική εμπειρία;
Ο επισκέπτης που θα συμμετάσχει στη διαδραστική εμπειρία στο μνημείο του Αγίου Νεοφύτου στην Πάφο δεν θα περιορίζεται πλέον σε μια απλή περιήγηση ή παρατήρηση του χώρου. Αντίθετα, θα εισέρχεται σε ένα νέο, καθηλωτικό περιβάλλον όπου η ιστορία, η μνήμη και η τεχνολογία συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν.
Μέσα από προηγμένες τεχνολογίες Extended Reality (XR), τρισδιάστατης απεικόνισης και τεχνητής νοημοσύνης, ο επισκέπτης θα μπορεί να εξερευνά ψηφιακά την Εγκλείστρα του Αγίου Νεοφύτου με έναν βιωματικό τρόπο, ανακαλύπτοντας λεπτομέρειες, αφηγήσεις και ιστορικά στοιχεία που συχνά δεν είναι ορατά ή προσβάσιμα με τις συμβατικές μορφές ξενάγησης.
Η εμπειρία θα επιτρέπει στον χρήστη να βλέπει τον εικονικό Άγιο, να τον ακούει να του μιλά και να αισθάνεται τον ιερό χώρο και τις αξίες του Έργου του Αγίου Νεόφυτου.
Για πρώτη φορά, ο επισκέπτης δεν θα βιώνει μόνο το φυσικό μνημείο, αλλά και το «Δίδυμο Μνήμης» του το οποίο είναι ένα ζωντανό ψηφιακό οικοσύστημα που συνδυάζει εικόνα, γνώση, ιστορική τεκμηρίωση, αφήγηση και ανθρώπινη εμπειρία. Το μνημείο αποκτά έτσι «φωνή», επικοινωνώντας δυναμικά με τον επισκέπτη και μεταφέροντας όχι μόνο πληροφορίες, αλλά και το συναίσθημα, τη μνήμη και τη διαχρονική σημασία του τόπου.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι η εμπειρία αυτή δημιουργεί μια νέα σχέση ανάμεσα στον πολιτισμό και τη νέα γενιά, αξιοποιώντας τις τεχνολογίες με τρόπο εκπαιδευτικό, διαδραστικό και ανθρωποκεντρικό. Ο επισκέπτης δεν λειτουργεί πλέον ως παθητικός θεατής, αλλά ως ενεργός συμμέτοχος σε μια ψηφιακή πολιτιστική εμπειρία που γεφυρώνει το παρελθόν με το μέλλον.
