Σε όλες τις περιπτώσεις ως γονιοί, το κύριο μας κίνητρο είναι να προστατέψουμε τα παιδιά μας. Κατ’ επέκταση μας δυσκολεύει πολύ το θέμα της κηδείας – αν ‘πρέπει’ να παρευρεθεί το παιδί, τι να τους πούμε, τι ‘πρέπει’ να δουν ή τι ‘δεν πρέπει’ να δουν.
Η κατανόηση ότι η κηδεία είναι μια ιεροτελεστία και ένα σημαντικό μέρος της διαδικασίας του πένθους, είναι ένα σημαντικό μάθημα που μπορούμε να διδάξουμε στα παιδιά μας. Το αν το παιδί σας θα παρευρεθεί ή όχι σε μια κηδεία εξαρτάται αποκλειστικά από εσάς ως κηδεμόνες τους. Για πολλά παιδιά, η συμμετοχή σε μια κηδεία τα βοηθά πραγματικά να προχωρήσουν στη δική τους διαδικασία πένθους. Ωστόσο, ένα από τα ερωτήματα που τίθενται συχνά είναι σε ποια ηλικία τα παιδιά πρέπει να παρευρίσκονται σε κηδείες και αν πρέπει να παρευρεθούν.
Η αλήθεια είναι ότι αυτή την απάντηση την κρατά σε μεγάλο βαθμό το παιδί σας.
Πιο κάτω ακολουθούν κάποιες καθοδηγητικές συμβουλές ως προς το θέμα αυτό:
- Α) Προετοιμασία του παιδιού – σκοπός της κηδείας
Πριν παρθεί μια απόφαση, εξηγήστε στο παιδί σας τι είναι η κηδεία. Ίσως να μην παρευρέθηκαν ποτέ, οπόταν δεν θα ξέρουν τον σκοπό της και την πραγματικότητα της. Χρησιμοποιήστε απλές, αλλά αληθινές, απαντήσεις.
Συζητήστε τι θα δει το παιδί σας (εκκλησία, θρησκευτικά σύμβολα, λουλούδια, φέρετρο, το σώμα, μαύρα ρούχα κ.λπ.). Δεν χρειάζεται να μιλάτε για τα πάντα ταυτόχρονα – κάντε το σε μικρές δόσεις. Το θέμα είναι να καλύψουμε κάποια κενά (με αποτέλεσμα να μειώνουμε το άγχος) και να προετοιμάσετε το παιδί σας για μια νέα εμπειρία. Αυτή η διαδικάσια βοηθά το παιδί σας να λάβει μια τεκμηριωμένη απόφαση για το αν θα πάει ή όχι. Μην μπείτε σε πολλές λεπτομέρειες – κρατήστε το κατάλληλο για την ηλικία και προσπαθήστε να χρησιμοποιήσετε λέξεις που δεν θα τους τρομάξουν.
Β) Η Επιλογή
Αφότου ολοκληρωθεί η συζήτηση περί της κηδείας, είναι βοηθητικό να δώσουμε στα παιδιά την επιλογή να το παρακολουθήσουν. Μπορεί να θελήσουν να πάνε στην εκκλησία αλλά όχι στην ταφή παραδείγματος χάρη.Ίσως θέλετε να προστατεύσετε το παιδί κρατώντας το μακριά από την κηδεία. Αλλά αργότερα στη ζωή, τα παιδιά κάποτε εκφράζουν απογοήτευση που δεν τους δόθηκε η επιλογή να παρακολουθήσουν.
Εάν το παιδί είναι πολύ μικρό π.χ 0-24 μηνών, τότε ο γονέας με δική του κρίση και γνώμονα της προσωπικότητας και ανθεκτικότητας του παιδιού, θα πάρει την απόφαση για το παιδί.
Είναι καλύτερο να μην επιβάλλουμε πράγματα σε ένα παιδί σε μια κηδεία π.χ. Να τους ασκηθεί πίεση να ανέβουν στο φέρετρο για να δουν το σώμα ή ότι πρέπει να μοιραστούν ιστορίες στο μνημόσυνο. Αντίθετα, ρωτήστε τους. Δώστε τους την επιλογή να συμμετέχουν και τη χάρη να σταθούν πίσω και να παρατηρήσουν εάν αυτό επιθυμούν
- Εξηγήστε τι είναι ο θάνατος
Λάβετε υπόψη την ηλικία και την ωριμότητα του παιδιού σας πριν ξεκινήσετε τη συζήτηση. Τα μικρά παιδιά (< 7 ετών) θα κατανοήσουν πολύ βασικές έννοιες, ενώ ένα μεγαλύτερο παιδί μπορεί να κατανοήσει περισσότερες πολυπλοκότητες. Αλλά γενικά, βοηθήστε τους να κατανοήσουν τη φυσική πτυχή του θανάτου – π.χ. το σώμα του ατόμου δεν λειτουργεί πια και δεν το χρειάζεται πλέον. Ανάλογα με τις πνευματικές σας πεποιθήσεις, μπορείτε να μιλήσετε για το τι συμβαίνει στην ψυχή του ατόμου μετά το θάνατο. Να είστε σαφείς και απλοί, χρησιμοποιώντας τις λέξεις «νεκρός» και «πέθανε». Είναι καλύτερα να μην χρησιμοποιείτε ευφημισμούς – είναι σημαντικό το παιδί σας να κατανοήσει την πραγματικότητα, όσο και αν μας είναι δύσκολο.
- Όλα τα συναισθήματα είναι δεκτά
Εξηγήστε στο παιδί σας ότι θα δει μια μεγάλη ποικιλία συναισθημάτων στην κηδεία. Πολλοί άνθρωποι θα είναι λυπημένοι, και αυτό είναι εντάξει. Είναι φυσικό να είσαι λυπημένος μετά τον θάνατο κάποιου. Οι άνθρωποι μπορεί να είναι ήσυχοι στην κηδεία, αλλά να γελούν και να λένε ιστορίες στη δεξίωση ή στη συγκέντρωση. Ξεκαθαρίστε στο παιδί σας ότι τα συναισθήματά του είναι εντάξει. Αν θέλει να κλάψει, το δικαιούται και το ενθαρρύνουμε. Αν δεν το κάνει, επίσης είναι εντάξει.
Όπως είναι τα δικά τους συναισθήματα αποδεκτά έτσι είναι και τα δικά μας. Μπορούμε να πούμε πως νιώθουμε για το άτομο που πέθανε – τους διαβεβαιώνουμε ότι τα συναισθήματά μας και τα συναισθήματά τους, είναι φυσιολογικά. Παρακολουθώντας μας στη θλίψη μας, μαθαίνουν πώς να χειρίζονται τη δική τους.
- Επιλογή απόδρασης / αποχώρησης
Δώστε προσοχή στις αντιδράσεις τους και τα συναισθήματα τους. Αν και είναι σημαντικό να αφήνουμε τα παιδιά να μάθουν πώς να επεξεργάζονται δύσκολα γεγονότα, είναι επίσης καλό να τους δώσουμε τη δυνατότητα να ξεφύγουν. Αφότου πούμε στο παιδί μας ότι έχει αυτή την επιλογή, εσείς (ή ένας προ-καθορισμένος φίλος/συγγενής) θα έχει τον ρόλο να τον/την πάρετε έξω ή στο διάδρομο για ένα διάλειμμα, εάν η κηδεία/το μνημόσυνο καταστεί συντριπτική γι' αυτούς. Είναι καλό να τους προσέχουμε, αλλά και να τα αφήσουμε να πάνε με τον δικό τους ρυθμό. Μπορεί να σας εκπλήξουν με το πόσο καλά χειρίζονται μια κατάσταση
- «Θέλεις να θυμάσαι το άτομο με κάποιον ιδιαίτερο τρόπο;»
Ανάλογα με τη σχέση και την προσωπικότητα του παιδιού σας, μπορεί να είναι ωφέλιμο να ρωτήσετε εάν υπάρχει κάποιος ιδιαίτερος τρόπος που θέλει να τιμήσει αυτόν που πέθανε. Ίσως να φορέσει ένα συγκεκριμένο χρώμα (το αγαπημένο του αγαπημένου προσώπου), να πει μια ιστορία, να ζωγραφίσει μια εικόνα για να το θάψει με το άτομο, ή να φέρουν ένα αντικείμενο που τους έδωσε το αγαπημένο τους πρόσωπο στη λειτουργία (όπως μία κουβέρτα ή ένα λούτρινο παιχνίδι πχ.). Όπως είναι σημαντικό για εμάς ως ενήλικες να βρίσκουμε ιδιαίτερους τρόπους για να τιμήσουμε τη ζωή των αγαπημένων μας, είναι εξίσου σημαντικό και για τα παιδιά.
- Απαντήστε στις ερωτήσεις, ακόμα και αν δεν ξέρετε
Απαντάμε στις ερωτήσεις τους όσο καλύτερα μπορούμε, ειλικρινά και χωρίς να τους ντροπιάζουμε. Μέσω ερωτήσεων, προσπαθούν να επεξεργαστούν τον θάνατο και τι σημαίνει. Μην φοβάστε να πείτε, «Δεν ξέρω» ή «Ας μάθουμε». Αυτό τους βοηθά να γνωρίζουν ότι επίσης δεν ξέρουμε όλες τις απαντήσεις, και μπορούμε να μάθουμε και να επεξεργαστούμε μαζί.
- Αποφόρτιση
Μετά την κηδεία, τις επόμενες μέρες/εβδομάδες, είναι σημαντικό να κάνουμε ερωτήσεις σχετικά με την εμπειρία του/της. Ρωτάμε πώς νιώθουν και αν χρειάζονται να μιλήσουν για οτιδήποτε είδαν ή δεν κατάλαβαν. Τα ενθαρρύνουμε να μοιραστούν μαζί μας πώς νιώθουν.
Σε αυτή τη διαδρομή του πένθους, η σωστή προετοιμασία και η συναισθηματική στήριξη των παιδιών είναι καθοριστικής σημασίας, ώστε να μπορέσουν να κατανοήσουν την απώλεια και να διαχειριστούν τα συναισθήματά τους με έναν υγιή τρόπο. Ως γονείς και φροντιστές, έχουμε τον ρόλο να τα συνοδεύσουμε με ειλικρίνεια, ευαισθησία και ασφάλεια σε αυτές τις δύσκολες στιγμές της ζωής.
Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι δεν χρειάζεται να είμαστε μόνοι. Αν χρειάζεστε περισσότερη ενημέρωση ή εξειδικευμένη στήριξη για θέματα που αφορούν την απώλεια αγαπημένου προσώπου λόγω καρκίνου, μπορείτε να συμμετέχετε στις μηνιαίες διαδικτυακές συναντήσεις ενημέρωσης και υποστήριξης της Υπηρεσίας Στήριξης στο Πένθος ή να καλέσετε στο 77771986, ώστε να μιλήσετε με Ψυχολόγο της Ψυχοκοινωνικής Υπηρεσίας του ΠΑΣΥΚΑΦ.
Σύνταξη:
Υπηρεσία Ψυχολογικής Στήριξης ΠΑΣΥΚΑΦ
Στέφανη Κυριάκου
Κλινική Ψυχολόγος
