Στην Κυπριακή Δημοκρατία του 2026, ένα από τα πλέον ανησυχητικά φαινόμενα που διαπερνούν τη λειτουργία του κράτους είναι η εδραίωση μιας κουλτούρας θεσμικής ανευθυνότητας.
Πρόκειται για μια βαθύτερη παθογένεια, η οποία δεν αφορά απλώς μεμονωμένες διοικητικές παραλείψεις ή πολιτικές αστοχίες, αλλά έναν συστημικό τρόπο λειτουργίας των θεσμών, όπου η διαπίστωση προβλημάτων δεν συνοδεύεται από ουσιαστική ανάληψη ευθύνης και διορθωτική δράση.
Η θεσμική ανευθυνότητα εκδηλώνεται πρωτίστως μέσα από την επαναλαμβανόμενη απόσταση μεταξύ πορισμάτων και πράξης. Στην Κύπρο, ανεξάρτητες αρχές, διεθνείς οργανισμοί, κοινοβουλευτικές επιτροπές και ελεγκτικοί μηχανισμοί καταγράφουν διαχρονικά προβλήματα στη λειτουργία της διοίκησης, στην απονομή της δικαιοσύνης, στις συνθήκες κράτησης και σε άλλους κρίσιμους τομείς. Οι εκθέσεις δημοσιοποιούνται, οι διαπιστώσεις αναλύονται, οι συστάσεις διατυπώνονται. Και όμως, σε πολλές περιπτώσεις, η ουσιαστική συμμόρφωση παραμένει περιορισμένη ή αποσπασματική.
Το φαινόμενο αυτό δεν είναι τυχαίο. Αντιθέτως, αντανακλά μια βαθιά ριζωμένη θεσμική νοοτροπία, σύμφωνα με την οποία η λογοδοσία εξαντλείται στην τυπική ενημέρωση και όχι στην έμπρακτη ανάληψη ευθύνης. Όταν οι ίδιες παθογένειες επανέρχονται σε διαδοχικές εκθέσεις και δημόσιες συζητήσεις, χωρίς να παρατηρείται ουσιαστική μεταβολή στην πρακτική λειτουργία των θεσμών, δημιουργείται η εντύπωση ενός κράτους που αναγνωρίζει τα προβλήματά του, αλλά αδυνατεί ή δεν επιλέγει να τα θεραπεύσει.
Η κουλτούρα αυτή επηρεάζει άμεσα τον πυρήνα του κράτους δικαίου. Η αρχή της νομιμότητας δεν αφορά μόνο την ύπαρξη κανόνων, αλλά και την αποτελεσματική εφαρμογή τους. Όταν οι κανόνες παραβιάζονται ή εφαρμόζονται επιλεκτικά, χωρίς συνέπειες, η έννοια της θεσμικής ευθύνης αποδυναμώνεται. Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή διάβρωση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς τη δημόσια διοίκηση, τη δικαιοσύνη και γενικότερα προς τους δημοκρατικούς θεσμούς.
Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η απουσία προσωπικής λογοδοσίας. Σε ένα περιβάλλον όπου τα λάθη αποδίδονται συλλογικά ή αόριστα στη «λειτουργία του συστήματος», σπάνια εντοπίζεται συγκεκριμένη ευθύνη αξιωματούχων ή διοικητικών οργάνων. Η μετατόπιση της ευθύνης από το πρόσωπο στον απρόσωπο μηχανισμό οδηγεί σε ένα καθεστώς θεσμικής ατιμωρησίας, στο οποίο οι παραλείψεις αναγνωρίζονται, αλλά σπανίως συνεπάγονται συνέπειες. Έτσι, ενισχύεται η αντίληψη ότι οι θεσμοί λειτουργούν χωρίς πραγματικό έλεγχο και χωρίς ουσιαστική υποχρέωση λογοδοσίας.
Η θεσμική ανευθυνότητα δεν είναι μόνο νομικό ή διοικητικό ζήτημα· είναι βαθύτατα πολιτικό και κοινωνικό φαινόμενο. Επηρεάζει την ποιότητα της δημοκρατίας, τη διαφάνεια στη λήψη αποφάσεων και την αποτελεσματικότητα των δημόσιων πολιτικών. Όταν η πολιτική ευθύνη δεν μεταφράζεται σε θεσμική δράση, η δημοκρατική διαδικασία αποδυναμώνεται και η λογοδοσία καθίσταται περισσότερο ρητορική παρά ουσιαστική.
Η αντιμετώπιση της κουλτούρας αυτής απαιτεί μια συνολική αναθεώρηση της σχέσης μεταξύ θεσμών και ευθύνης. Η ενίσχυση των μηχανισμών ελέγχου, η καθιέρωση σαφών διαδικασιών παρακολούθησης της συμμόρφωσης προς πορίσματα και συστάσεις, καθώς και η εμπέδωση μιας κουλτούρας προσωπικής και πολιτικής λογοδοσίας αποτελούν αναγκαία βήματα. Παράλληλα, η ενεργός εμπλοκή της Βουλής και των ανεξάρτητων αρχών στην παρακολούθηση της εφαρμογής αποφάσεων μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις.
Εν τέλει, η υπέρβαση της θεσμικής ανευθυνότητας συνιστά προϋπόθεση για την ενίσχυση του κράτους δικαίου στην Κύπρο. Η δημοκρατία δεν κρίνεται μόνο από την ύπαρξη θεσμών, αλλά από την ικανότητά τους να αναλαμβάνουν ευθύνη, να διορθώνουν τα λάθη τους και να λογοδοτούν έμπρακτα στους πολίτες. Χωρίς αυτή την ουσιαστική λογοδοσία, ο κίνδυνος είναι η σταδιακή εδραίωση μιας κανονικότητας όπου τα προβλήματα αναγνωρίζονται, αλλά παραμένουν άλυτα — και αυτή είναι, ίσως, η πιο επικίνδυνη μορφή θεσμικής ανευθυνότητας.
*Αλέξανδρος Κληριδης, Γ Αντιπρόεδρος Δημοκρατικής Αλλαγής
