Όταν η Κύπρος ανέλαβε την Προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης το 2026, υπό το σύνθημα «Μια Αυτόνομη Ένωση. Ανοιχτή στον Κόσμο», πρόβαλε προς τα έξω μια εικόνα ανθεκτικότητας και σταθερότητας. Ωστόσο, στο εσωτερικό, μία «καρέκλα» στη δημοκρατία της παραμένει εμφανώς άδεια: εκείνη που αντιστοιχεί στη νεολαία. Σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών ανακατατάξεων, η Προεδρία αυτή φιλοδοξεί να μετατρέψει τις προκλήσεις σε ευκαιρίες κοινωνικής συνοχής και ενδυνάμωσης της ανθεκτικότητας. Παρά τις πολυάριθμες συναντήσεις και τις Συνόδους με ηγετικές προσωπικότητες και υψηλόβαθμους αξιωματούχους από ευρωπαϊκές χώρες, ένα κρίσιμο ζήτημα εξακολουθεί να παραμένει στο προσκήνιο: το διευρυνόμενο χάσμα μεταξύ των νέων Κυπρίων και των επίσημων δημοκρατικών διαδικασιών.
Η Κύπρος παρουσιάζει ένα δημοκρατικό παράδοξο: οι νέοι ψηφίζουν, δραστηριοποιούνται εθελοντικά και κινητοποιούνται, σπανίως όμως συμμετέχουν στη λήψη αποφάσεων. Η χώρα καταγράφει ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά νέων που εμπλέκονται ενεργά σε πρωτοβουλίες κοινωνικής αλλαγής (31%), ποσοστό αισθητά χαμηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (48%). Η περιορισμένη εμπιστοσύνη προς τους πολιτικούς θεσμούς αντανακλάται και στην πολιτική αντιπροσώπευση: παρά τη σημαντική παρουσία των νέων στο εργατικό δυναμικό, μόλις το 9% των μελών της εθνικής βουλής είναι κάτω των 35 ετών. Επιπλέον, σύμφωνα με το 4ο Ευρωβαρόμετρο, παρότι σημαντικό ποσοστό νέων ηλικίας 18–35 ετών δηλώνει ότι συμμετέχει συνήθως στις εκλογές (61%), η εκπροσώπησή τους σε πολιτικά αξιώματα παραμένει χαμηλή, καθώς δεν υφίστανται θεσμοθετημένες ποσοστώσεις ή επαρκείς μηχανισμοί που να διευκολύνουν την υποψηφιότητά τους.
Η απόδοση αυτής της τάσης σε «αδιαφορία των νέων» παραβλέπει μια ουσιαστικότερη θεσμική αδυναμία: οι μηχανισμοί συμμετοχής δεν έχουν προσαρμοστεί στον ρυθμό των οικονομικών και κοινωνικών πιέσεων που βιώνουν οι νέοι. Στα τέλη του 2025, η ανεργία των νέων στην Κύπρο ανερχόταν στο 13,1%, συνεχίζοντας να αποτελεί σοβαρή πρόκληση, ιδιαίτερα για τους αποφοίτους. Ταυτόχρονα, το αυξημένο κόστος ζωής δυσχεραίνει ολοένα και περισσότερο την αυτονόμηση από την οικογενειακή εστία, παρά τις κρατικές ενισχύσεις για τη στέγαση. Οι πιέσεις της καθημερινότητας — από το ενεργειακό κόστος έως τις προκλήσεις του ψηφιακού περιβάλλοντος — διαμορφώνουν μια «γενιά υπό πίεση», όπου η «άδεια καρέκλα» στο τραπέζι της πολιτικής συχνά δεν αντανακλά έλλειψη ενδιαφέροντος, αλλά την εξάντληση που προκαλεί η ίδια η προσπάθεια διασφάλισης αξιοπρεπούς διαβίωσης.
Καθώς η αποστασιοποίηση των νέων έχει δομικές ρίζες, η συμβολική συμπερίληψη δεν αρκεί. Απαιτούνται ουσιαστικές θεσμικές παρεμβάσεις. Η Προεδρία του 2026 αποτελεί ευκαιρία όχι μόνο συντονισμού, αλλά και στρατηγικής κατεύθυνσης. Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία έχει το EU Presidency Project 5 (EUPP5), το οποίο χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και υλοποιείται στην Κύπρο από το ερευνητικό κέντρο CARDET. Μέσα από το EUPP5, η κοινωνία των πολιτών συμβάλλει ήδη στη διαμόρφωση ενός πιο συμπεριληπτικού περιβάλλοντος, ενισχύοντας τον διάλογο μεταξύ φορέων χάραξης πολιτικής και πολιτών σε ζητήματα όπως ο δημοκρατικός χώρος και η δίκαιη μετάβαση. Η μετάβαση από την αποστασιοποίηση στην ουσιαστική συμμετοχή προϋποθέτει εστίαση σε τρεις βασικούς μετασχηματιστικούς άξονες.
Πρώτον, απαιτείται εκσυγχρονισμός των διαύλων ένταξης των νέων στις δημοκρατικές διαδικασίες. Η συνταγματική τροποποίηση για τη μείωση του ορίου ηλικίας ψήφου στα 17 έτη, σε συνδυασμό με την αυτόματη εγγραφή στους εκλογικούς καταλόγους, συνιστά ένα σημαντικό βήμα, παρότι η εφαρμογή της προβλέπεται για το 2027. Η Προεδρία του 2026 μπορεί να αποτελέσει χρονιά-ορόσημο, ενισχύοντας την πολιτειακή παιδεία και καλλιεργώντας στους νέους ψηφοφόρους μια σταθερή κουλτούρα ουσιαστικής και διαρκούς συμμετοχής στα Κοινά.
Δεύτερον, καθίσταται αναγκαία η θεσμική αναγνώριση της μη τυπικής μάθησης. Η συμμετοχή των νέων σε πρωτοβουλίες της κοινωνίας των πολιτών και σε ευρωπαϊκά προγράμματα συμβάλλει ουσιαστικά στην ανάπτυξη ενεργού πολιτότητας, συνδέοντας τις δεξιότητες με την κοινωνική εμπειρία. Προγράμματα όπως το Erasmus+ και το European Solidarity Corps προσφέρουν πολύτιμες δημοκρατικές εμπειρίες και καλλιεργούν δεξιότητες όπως η συνεργασία, η κριτική σκέψη και η κατανόηση των θεσμών. Αν αυτές οι εμπειρίες αναγνωρίζονταν ως θεσμικά εφόδια, θα ενισχυόταν η σχέση των νέων με την πολιτική και τη δημόσια ζωή στην Κύπρο. Σημαντικό ρόλο σε αυτή την προσπάθεια διαδραματίζει το Ίδρυμα Διαχείρισης Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων Διά Βίου Μάθησης (ΙΔΕΠ).
Τρίτον, η Κύπρος μπορεί να ενισχύσει τη λογοδοσία απέναντι στις νεότερες γενιές, καθιερώνοντας μια υποχρεωτική «Αξιολόγηση Επιπτώσεων στη Νεολαία» για κάθε πολιτική πρωτοβουλία που συνδέεται με την Προεδρία. Με αυτόν τον τρόπο, κάθε μέτρο — από τα ψηφιακά δικαιώματα έως την πράσινη μετάβαση — θα εξετάζεται ως προς τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις του στους νέους. Ένα τέτοιο πλαίσιο θα ενδυνάμωνε τον ρόλο της νεολαίας, μετατρέποντάς την από απλό αποδέκτη πολιτικών σε ενεργό συμμέτοχο.
Το όραμα μιας Αυτόνομης Ένωσης οφείλει να αγκαλιάζει ουσιαστικά και τη νεολαία της. Μια Ένωση δεν μπορεί να είναι ούτε πραγματικά ανοιχτή ούτε ουσιαστικά αυτόνομη, όταν οι νεότεροι πολίτες της βιώνουν αίσθημα αποκλεισμού. Η «άδεια καρέκλα» δεν αποτελεί ένδειξη αδιαφορίας των νέων, αλλά αντανάκλαση θεσμικών ελλείψεων. Εάν η Κύπρος επιδιώκει πράγματι ανθεκτικότητα και κοινωνική συνοχή, η ενίσχυση και διεύρυνση των διαύλων δημοκρατικής συμμετοχής οφείλει να αποτελέσει κεντρικό στοιχείο της παρακαταθήκης της Προεδρίας.
Το έργο «Προς μια ανοιχτή, δίκαιη και βιώσιμη Ευρώπη στον κόσμο – Πρόγραμμα Προεδρίας της ΕΕ 2024–2026» συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση και υλοποιείται από τους Global Focus, Grupa Zagranica, CARDET και CONCORD, την Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία ΜΚΟ που δραστηριοποιούνται σε θέματα βιώσιμης ανάπτυξης και διεθνούς συνεργασίας. Αριθμός έργου: 2024/459-484. Το περιεχόμενο αυτής της δημοσίευσης αποτελεί αποκλειστική ευθύνη του CARDET και δεν αντικατοπτρίζει απαραίτητα τις απόψεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Κατερίνα Παναγή
Ερευνήτρια και Διαχειρίστρια Ευρωπαϊκών Έργων, CARDET
