Την επιτακτική ανάγκη για λήψη όλων των απαραίτητων μέτρων, ώστε να τεθεί ένα τέρμα στην πρακτική που ακολουθείται με τον εγκλεισμό των ατόμων με αναπηρία σε στέγες ηλικιωμένων, επειδή δεν υπάρχουν οι κατάλληλες δομές και υποδομές για την ανεξάρτητη διαβίωση, υπογραμμίζει η ΚΥΣΟΑΑ, η οποία καλεί όλες τις αρμόδιες υπηρεσίες να ενώσουν τις δυνάμεις τους, για να αλλάξει η κατάσταση. Την ίδια ώρα, το Παρατηρητήριο Τρίτης Ηλικίας έχει αναδείξει τα κενά που υπάρχουν στη νομοθεσία που διέπει τη λειτουργία των στεγών ηλικιωμένων, σε μία προσπάθεια να καλυφθούν τα κενά που έχουν εντοπιστεί, με στόχο από τη μία να μην καταπατώνται τα ανθρώπινα δικαιώματα των ενοίκων στις στέγες και από την άλλη να κλείσουν οι τρύπες που επιτρέπουν την πρακτική για το εγκλεισμό των ατόμων με αναπηρίες.
Το ζήτημα με τον εγκλεισμό των ατόμων με αναπηρίες σε στέγες ηλικιωμένων είχε πολλάκις απασχολήσει τη δημόσια συζήτηση, δεδομένου ότι είναι μία πρακτική που ακολουθείται αφού δεν υπάρχουν οι κατάλληλες δομές και υποδομές για να υποστηρίξουν την ανεξάρτητη διαβίωση. Συγκεκριμένα, η νομοθεσία για τη λειτουργία των στεγών ηλικιωμένων παρουσιάζει κάποια κενά, με αποτέλεσμα να υπάρχει ένα παραθυράκι που να επιτρέπει αυτή την πρακτική.
Κι ο λόγος που γίνεται είναι αφού από τη μία οι οικογένειες των ΑμεΑ δεν είναι σε θέση να υποστηρίξουν και να τους παρέχουν όσα έχουν ανάγκη, όχι επειδή δεν το θέλουν, αλλά επειδή η βοήθεια από το κράτος είναι σε πολύ χαμηλά επίπεδα και από την άλλη αφού πρέπει να αυξηθούν οι παροχές και η κρατική στήριξη τόσο προς τους ΑμεΑ όσο και προς τις οικογένειές τους.
«Το θέμα είναι ότι υπάρχει η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών, που υπερισχύει της εθνικής νομοθεσίας και έχει κυρωθεί σε νόμο. Η Σύμβαση ξεκάθαρα περιγράφει ως μη αποδεχτό τον εγκλεισμό των ατόμων με αναπηρίες σε στέγες ηλικιωμένων. Όμως δεν υπάρχουν άλλοι χώροι, ανεξάρτητη διαβίωση, παροχή φροντίδας ανεξάρτητης διαβίωσης για αυτά τα άτομα. Υπάρχουν άτομα με σοβαρή νοητική αναπηρία και το μέγιστο επίδομα που παίρνουν από το κράτος είναι 400 ευρώ, δεν μπορούν να μείνουν στο σπίτι. Στο τέλος καταλήγουν στις στέγες ηλικιωμένων, ως την μην χείρον βέλτιστη λύση», εξήγησε στον REPORTER η πρόεδρος της ΚΥΣΟΑΑ, Θέμις Ανθοπούλου.
Ουσιαστικά, αυτό που ζητά η ΚΥΣΟΑΑ είναι συνεργασία ανάμεσα στις αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες, για να αυξηθούν οι παροχές και η υποστήριξη προς τα άτομα με αναπηρία και το υποστηρικτικό τους πλαίσιο, αφού μόνο με αυτό τον τρόπο θα υπάρξει πρόοδος, που να οδηγήσει στη δημιουργία κατάλληλων υποδομών, που να οδηγήσει στην ανεξάρτητη διαβίωση.
«Είναι ένα τεράστιο θέμα. Το είχε διαπιστώσει και η Επίτροπος Διοικήσεως και όπως αναφέρθηκε και από το Τμήμα Κοινωνικής Ενσωμάτωσης από τα στοιχεία που έχουν, καταδεικνύεται ότι το πρόβλημα είναι μεγαλύτερο από αυτό που νόμιζαν. Μιλάμε για άτομα που στοιβάζονται σαράντα χρόνια στα γηροκομεία. Επομένως, είναι μία ενιαία πρακτική η οποία συνεχίζεται, επειδή δεν υπάρχουν οι δομές και οι υποδομές».
Πάντως, η ΚΥΣΟΑΑ ως το καθ’ ύλην αρμόδιο όργανο για εκπροσώπηση των ατόμων με αναπηρίες έχει ήδη κάνει κινήσεις, που να βοηθήσουν την εξέλιξη της κατάστασης, αφού οι σύμβουλοι υποστήριξης στη λήψη αποφάσεων, που έχουν την αρμοδιότητα για να δημιουργήσουν πλάνο ανεξάρτητης διαβίωσης, σε συνεργασία με τα άτομα με αναπηρία, θα δούνε κάθε άτομο στις στέγες ηλικιωμένων και θα κάνει καταγραφή των πραγματικών αναγκών. Στόχος είναι να γίνουν βήματα προς την ετοιμασία εξατομικευμένου πλάνου ανεξάρτητης διαβίωσης, για κάθε άτομο.
«Όμως, πρέπει να γίνουν κι άλλες κινήσεις. Πρέπει στη νέα νομοθεσία, να ενσωματωθούν παροχές για άλλες αναπηρίες, όπως ο αυτισμός, βαριά νοητική αναπηρία, βαριά ψυχική αναπηρία, ώστε να λαμβάνει ο άλλος την φροντίδα που χρειάζεται και να μπορεί να μείνει στο σπίτι του. Συναντούμε κόσμο που δεν θέλει να διαμένει εκεί. Είναι λύση ανάγκης. Άτομο με ψυχική αναπηρία μας είπε ότι ‘εμένα με έχουν και κοιμάμαι σε ένα θάλαμο με μία κυρία ηλικιωμένη με άνοια και μία κυρία ηλικιωμένη με αλτσχάιμερ. Κάθε βράδυ μου κλείνουν την τηλεόραση από τις οκτώ και δεν θέλω να είμαι εδώ, δεν μπορώ να είμαι εδώ αλλά δεν μπορώ να μείνω άλλου’. Πού είναι η ανεξάρτητη διαβίωση;».
Η κα. Ανθοπούλου σημείωσε, δε, ότι δέχεται αναφορές από οικογένειες ατόμων με αναπηρία που της λένε πως αναγκάζονται να βάλουν τον δικό τους άνθρωπο σε στέγη, επειδή δεν έχουν στήριξη. «Δεν είναι επιτρεπτό. Δεν είναι κάτι που θα βρούμε λύση τις επόμενες δεκαπέντε ημέρες ή τους επόμενους τρεις μήνες, δεν θα αλλάξουν περιβάλλον διαμονής το επόμενο διάστημα, αλλά εμείς ξεκινήσαμε και πάμε και χαρτογραφούμε ανάγκες, σε συνεργασία με τα ίδια τα άτομα και το υποστηρικτικό πλαίσιο, όπου χρειάζεται».
Αυτό που διαμηνύεται είναι πως όλοι πρέπει να κάνουν αυτά που πρέπει και να συνεργαστούν, με την πρόεδρο της ΚΥΣΟΑΑ να εξηγεί πως είναι θέμα τόσο των Υπηρεσιών Κοινωνικής Ευημερίας, όσο και των Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας, του Υπουργείου Οικονομικών και του Υφυπουργείου Κοινωνικής Πρόνοιας.
«Κάθε άτομο με αναπηρία μπορεί να εκφράσει τα θέλω του και είναι κοντά μας και το υποστηρικτικό του πλαίσιο. Οι στέγες ηλικιωμένων είναι στέγες ηλικιωμένων. Οι ένοικοι βρίσκονται εκεί λόγω ηλικίας όχι λόγω αναπηρίας. Με τη δική μας προτροπή το Υφυπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας ανέλαβε δράση. Ο κύκλος της σιωπηλής αποδοχής πρέπει να σταματήσει. Δεν υπάρχουν παροχές. Το μέγιστο που λαμβάνουν τα άτομα με αυτισμό είναι 400 ευρώ. Πώς μπορούν να μένουν στο σπίτι αυτά τα άτομα; Χρειάζονται ένα και δύο φροντιστές των 1,000 ευρώ και αυτό έχει αποτέλεσμα να μείνουν στη στέγη ηλικιωμένων. Έχουμε άτομα 19, 20, 30 χρόνων».
Απαιτείται γενικό λίφτινγκ στη νομοθεσία για λειτουργία στεγών ηλικιωμένων
Στο μεταξύ, αυτή η συζήτηση που έχει ανοίξει ξανά τις τελευταίες ημέρες φέρνει στο επίκεντρο και την ανάγκη για γενικό λίφτινγκ στη νομοθεσία που διέπει τη λειτουργία των στεγών ηλικιωμένων, καθώς όπως υποδεικνύεται και σε υπόμνημα που έχει ετοιμάσει το Παρατηρητήριο Τρίτης Ηλικίας και έχει κατατεθεί στη Βουλή, υπάρχουν διάφορα κενά. Συγκεκριμένα, πέραν από το γεγονός ότι οι ποινές που προβλέπονται στη νομοθεσία δεν έχουν αποτρεπτική ισχύ, διαπιστώθηκε ότι οι βασικοί κανόνες είναι παρωχημένοι.
Όπως εξηγείται, οι κανονισμοί επιτρέπουν έως τέσσερα κρεβάτια ανά υπνοδωμάτιο και έναν φροντιστή ανά 25 ενοίκους από τις 22:00 έως τις 07:00, με επιπλέον προσωπικό μόνο σε αναμονή, εκτός Στέγης. Ο/Η Υφυπουργός μπορεί επίσης να επιτρέψει τη μη τήρηση ολόκληρων Μερών των Κανονισμών, περιλαμβανομένου του Μέρους που απαγορεύει κάθε μορφή βίας.
Παράλληλα, η σύμβαση διαμονής δεν ρυθμίζεται καθόλου και αναφέρεται στο υπόμνημα ότι οι συμβάσεις εισδοχής υπογράφονται συχνά από συγγενή και όχι από τον ίδιο τον ένοικο, χωρίς περιγραφή υπηρεσιών και με ρήτρες όπως η μη επιστροφή του τροφείου σε περίπτωση θανάτου. Η Οδηγία 2011/83/ΕΕ εξαιρεί ρητά τις συμβάσεις μακροχρόνιας φροντίδας, οπότε δεν υπάρχουν δεσμευτικοί κανόνες για την προσυμβατική ενημέρωση και το ελάχιστο περιεχόμενό τους. Η γενική προστασία από καταχρηστικές ρήτρες (Οδηγία 93/13/ΕΟΚ) εφαρμόζεται, αλλά μόνο εκ των υστέρων, όταν ο ένοικος ή η οικογένειά του προσφύγει. Γι' αυτό χρειάζεται ειδική εθνική ρύθμιση, όπως έκαναν η Γερμανία και η Γαλλία.
Στο υπόμνημα του Παρατηρητηρίου Τρίτης Ηλικίας σημειώνεται πως η κακοποίηση παραμένει σε μεγάλο βαθμό αθέατη. Το 2024 το Παρατηρητήριο κατέγραψε περίπου 270 αναφορές κακομεταχείρισης ή κακοποίησης ηλικιωμένων, από τις οποίες 15 αφορούσαν Στέγες (έναντι 11 το 2023). Ο μικρός αυτός αριθμός δεν αντανακλά την πραγματική έκταση του προβλήματος. Οι οικογένειες συχνά φοβούνται να κατονομάσουν τη Στέγη λόγω πιθανών αντιποίνων σε βάρος του ηλικιωμένου, ενώ σε άτομα με άνοια η απόδειξη είναι εξαιρετικά δύσκολη. Δεν υπάρχει νομική υποχρέωση του προσωπικού να αναφέρει κακοποίηση, ούτε υποχρέωση του παρόχου να γνωστοποιεί σοβαρά συμβάντα στην αρμόδια αρχή.
Στο υπόμνημα του Παρατηρητηρίου υπάρχουν και έξι πυλώνες που θα βελτιώσουν την κατάσταση. Όπως αναφέρεται:
1. Ενιαίο πεδίο εφαρμογής και ανεξάρτητη εποπτεία. Όλες οι δομές, ιδιωτικές, κρατικές, δημοτικές, εκκλησιαστικές και μη κερδοσκοπικές, υπάγονται στους ίδιους κανόνες και στην ίδια διεπιστημονική εποπτεία, με κλιμακωτές κυρώσεις και δημόσιες εκθέσεις επιθεώρησης.
2. Κυκλική αδειοδότηση, ελάχιστο πακέτο υπηρεσιών και στελέχωση βάσει εξάρτησης. Άδεια ορισμένης διάρκειας, έλεγχος καταλληλότητας του φορέα και κατά τη μεταβίβαση, εθνικό ελάχιστο πακέτο υπηρεσιών και αναλογίες προσωπικού ανά βαθμό εξάρτησης.
3. Περιοριστικά μέτρα και κλινική ασφάλεια. Αρχή της ελάχιστης δυνατής παρέμβασης, υποχρεωτική δήλωση κάθε καθήλωσης, ανεξάρτητος έλεγχος και περιορισμός της χημικής καθήλωσης μέσω τακτικής αναθεώρησης της φαρμακευτικής αγωγής.
4. Δικαιώματα του ενοίκου, συναίνεση και σύμβαση διαμονής. Νομοθετημένος χάρτης δικαιωμάτων, προσωπική συναίνεση στην εισδοχή και υποχρεωτικό ελάχιστο περιεχόμενο της σύμβασης.
5. Προστασία από κακοποίηση, αναφορές και παράπονα. Υποχρέωση αναφοράς, προστασία όσων καταγγέλλουν, ανεξάρτητη συνηγορία και μέτρα κατά της οικονομικής κακοποίησης.
6. Αποϊδρυματοποίηση και δομές μικρής κλίμακας. Διάκριση μεταξύ φροντίδας ηλικιωμένων και ανεξάρτητης διαβίωσης ατόμων με αναπηρίες, ρυθμιζόμενες μικρές δομές και σταδιακή κατάργηση των πολύκλινων δωματίων.
